Kava a depresja: co pokazują badania, a czego brakuje

· 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja:

Ciemnozielona faktura oceanu

W tekstach o kavie często pojawia się słowo „antydepresyjna”. Jeśli jednak zapytać, na jakich badaniach opiera się to określenie, lista okazuje się bardzo krótka. Poniżej zbieramy to, co naprawdę zmierzono, i wyraźnie zaznaczamy, gdzie kończą się dane. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza; depresja jest chorobą, którą diagnozuje i prowadzi specjalista.

Depresja w liczbach

Według arkusza informacyjnego Światowej Organizacji Zdrowia w 2023 roku depresji doświadczało około 4% ludności świata, w tym 5,2% dorosłych (4,1% mężczyzn i 6,2% kobiet). To około 322 miliony osób. Depresja jest około 1,5 raza częstsza u kobiet niż u mężczyzn, a ponad 10% kobiet w ciąży i po porodzie doświadcza jej objawów. WHO podaje też, że w 2021 roku około 727 tysięcy osób odebrało sobie życie, a samobójstwo jest trzecią przyczyną zgonów w grupie wiekowej od 15 do 29 lat.

Ten sam dokument opisuje, czym epizod depresyjny różni się od zwykłych wahań nastroju: objawy utrzymują się przez większość dnia, niemal codziennie, przez co najmniej dwa tygodnie. Opisuje też, jak wygląda skuteczna pomoc: terapie psychologiczne (aktywizacja behawioralna, terapia poznawczo-behawioralna, psychoterapia interpersonalna, terapia rozwiązywania problemów) są pierwszą linią, a leki przeciwdepresyjne, na przykład z grupy SSRI, są zalecane w depresji umiarkowanej i ciężkiej, natomiast w łagodnej nie są potrzebne. Żadna roślina nie pojawia się w tym zestawieniu. To dobry punkt odniesienia dla wszystkiego, co następuje poniżej.

Skąd w ogóle skojarzenie kavy z nastrojem

Skojarzenie ma dwa źródła. Pierwsze to farmakologia. Przegląd Sarrisa i wsp. z 2011 roku opisuje, że działanie przeciwlękowe kavy wynika z modulacji układu GABA, hamowania monoaminooksydazy B oraz hamowania wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy. Dwa ostatnie mechanizmy przypominają, w dużym uproszczeniu, sposób działania niektórych leków przeciwdepresyjnych i stąd pokusa, by przenieść tę analogię na efekt kliniczny. Analogia mechanizmu nie jest jednak dowodem działania. O tym, co naprawdę robią kavalaktony, piszemy osobno, podobnie jak o relacji kavy i GABA.

Drugie źródło to sąsiedztwo objawów. Lęk i obniżony nastrój bardzo często występują razem, więc jeśli coś zmniejsza lęk, w kwestionariuszach depresji także może pojawić się poprawa. To nie to samo, co działanie przeciwdepresyjne w rozumieniu badań klinicznych, w których depresja jest głównym rozpoznaniem i głównym punktem końcowym.

Jedyne badanie, które mierzyło depresję

Najczęściej przywoływana praca to Kava Anxiety Depression Spectrum Study (KADSS) z 2009 roku. Było to 3-tygodniowe, podwójnie zaślepione badanie krzyżowe z placebo, do którego zrekrutowano 60 dorosłych z podwyższonym lękiem uogólnionym trwającym co najmniej miesiąc. Uczestnicy przyjmowali wodny ekstrakt z kavy w dawce 250 mg kavalaktonów dziennie. Głównym wynikiem był lęk mierzony Skalą Lęku Hamiltona (HAMA), który spadł znacząco bardziej po kavie niż po placebo. Dodatkowo w analizach zbiorczych stwierdzono istotną redukcję wyników w Skali Depresji Montgomery-Åsberg (MADRS). Autorzy podsumowali, że ekstrakt wykazał aktywność przeciwlękową i przeciwdepresyjną i wydaje się równie skuteczny, gdy lękowi towarzyszy depresja.

Trzeba jednak uczciwie opisać ograniczenia tej pracy:

Innymi słowy, to jedno małe badanie z lękiem w roli głównej. Na nim opiera się większość twierdzeń o „antydepresyjnej kavie”.

Co pokazały większe badania

Kolejne badania tego samego zespołu poszły w stronę lęku, nie depresji. W badaniu z 2013 roku (75 osób włączonych, 6 tygodni, zaburzenie lękowe uogólnione) współistniejące zaburzenia nastroju były wręcz kryterium wykluczającym, więc o depresji nie mówi ono nic. Największe badanie, opublikowane w 2020 roku, objęło 171 osób ze zdiagnozowanym zaburzeniem lękowym uogólnionym przez 16 tygodni i nie wykazało przewagi wodnego ekstraktu z kavy nad placebo nawet w lęku. W grupie kavy częściej zgłaszano pogorszenie pamięci i drżenie, a nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych były częstsze, choć nikt nie spełnił kryteriów polekowego uszkodzenia wątroby. Szczegółowy przegląd badań nad lękiem znajduje się w tekście kava a lęk.

Jeśli największe badanie nie potwierdziło efektu w lęku, czyli w obszarze, w którym dane były najmocniejsze, trudno oczekiwać, by w depresji, gdzie danych niemal nie ma, sytuacja wyglądała lepiej.

Co mówią wytyczne i przeglądy

W 2022 roku Światowa Federacja Towarzystw Psychiatrii Biologicznej (WFSBP) wraz z kanadyjską siecią CANMAT opublikowała wytyczne dotyczące stosowania suplementów i preparatów roślinnych w psychiatrii, oparte wyłącznie na metaanalizach i co najmniej dwóch badaniach randomizowanych. W depresji jednobiegunowej pozytywne rekomendacje otrzymały: dziurawiec (zalecany), szafran i kurkumina (warunkowo zalecane) oraz lawenda (słabo zalecana). Kava nie pojawia się w tej grupie w ogóle, a w zaburzeniu lękowym uogólnionym otrzymała ocenę „niezalecana”. Autorzy zaznaczyli, że brak danych nie oznacza braku skuteczności, ale też, że preparaty roślinne powinny być stosowane w ramach standardowej opieki medycznej, zwłaszcza w cięższych zaburzeniach.

Dla równowagi: przegląd Moragregi i Ríosa z 2022 roku, obejmujący 95 badań klinicznych roślin leczniczych w depresji z lat 2000 do 2020, wymienia kavę wśród sześciu roślin z najistotniejszymi danymi, obok szafranu, kurkumy, dziurawca, miłorzębu i różeńca. Trzeba jednak pamiętać, że jedyne badanie kavy z pomiarem depresji to opisany wyżej KADSS, więc to raczej wskazanie kierunku niż potwierdzenie.

Ostrożność: leki, alkohol i wątroba

Osoba z depresją często przyjmuje leki i to jest najważniejszy praktyczny punkt tego tekstu. Przegląd z 2011 roku zaleca unikanie łączenia kavy z alkoholem i ostrożność przy innych lekach psychotropowych, a u osób stosujących kavę regularnie rutynowe badania wątroby. Raport FAO/WHO z 2016 roku dodaje, że kavalaktony hamują niektóre enzymy cytochromu P450, co może zmieniać metabolizm i toksyczność przyjmowanych jednocześnie leków, i wskazuje interakcje z lekami jako jedną z luk w wiedzy wymagających badań. Kava hamuje też monoaminooksydazę B. Z tych powodów decyzję o łączeniu kavy z jakąkolwiek farmakoterapią należy zostawić lekarzowi prowadzącemu. O historii zarzutów wobec wątroby piszemy w tekście kava a wątroba.

Podsumowanie

Stan wiedzy o kavie i depresji jest cienki i da się go streścić w kilku zdaniach. Mechanizm działania kavy zahacza o układy związane z nastrojem. Jedno małe badanie z 2009 roku, prowadzone u osób z lękiem, odnotowało dodatkowo poprawę w skali depresji. Żadne badanie nie sprawdziło kavy u osób z depresją jako rozpoznaniem głównym, największe badanie nad lękiem z 2020 roku wypadło negatywnie, a aktualne wytyczne nie wymieniają kavy wśród preparatów roślinnych o udokumentowanym działaniu w depresji. Jeśli obniżony nastrój lub utrata zdolności odczuwania przyjemności utrzymują się przez większość dnia dłużej niż dwa tygodnie, właściwym adresem jest lekarz lub psychoterapeuta, nie roślina. O stanie, który nie jest jeszcze depresją, ale nie jest też dobrostanem, piszemy w tekście o languishing.

Źródła

  1. WHO: Depressive disorder (depression), arkusz informacyjny https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
  2. Sarris J, LaPorte E, Schweitzer I (2011): Kava: a comprehensive review of efficacy, safety, and psychopharmacology. Aust N Z J Psychiatry https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21073405/
  3. Sarris J i wsp. (2009): The Kava Anxiety Depression Spectrum Study (KADSS): a randomized, placebo-controlled crossover trial using an aqueous extract of Piper methysticum. Psychopharmacology https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19430766/
  4. Sarris J i wsp. (2013): Kava in the treatment of generalized anxiety disorder: a double-blind, randomized, placebo-controlled study. J Clin Psychopharmacol https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23635869/
  5. Sarris J i wsp. (2020): Kava for generalised anxiety disorder: A 16-week double-blind, randomised, placebo-controlled study. Aust N Z J Psychiatry https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31813230/
  6. Sarris J i wsp. (2022): Clinician guidelines for the treatment of psychiatric disorders with nutraceuticals and phytoceuticals: WFSBP and CANMAT Taskforce. World J Biol Psychiatry https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35311615/
  7. Moragrega I, Ríos JL (2022): Medicinal Plants in the Treatment of Depression. II: Evidence from Clinical Trials. Planta Med https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34157753/
  8. FAO/WHO (2016): Kava: a review of the safety of traditional and recreational beverage consumption. Technical Report, Rome https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/f97fbe5f-244e-4301-be2a-03ac39ef630b/content