Kava a GABA: jak kavalaktony wyciszają układ nerwowy

2023-01-25 · 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 25 stycznia 2023

Kava kojarzy się z odprężeniem bez zamglenia umysłu. Gdy pytamy, skąd bierze się ten efekt, odpowiedź niemal zawsze prowadzi do GABA, głównego hamującego neuroprzekaźnika mózgu. W tym tekście wyjaśniamy, czym jest GABA, jak wiąże się z reakcją stresową i co naprawdę wiadomo o wpływie kavalaktonów na receptory GABA-A. Opieramy się na badaniach laboratoryjnych i klinicznych, a tam, gdzie obraz jest niejednoznaczny, mówimy to wprost. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.

Czym jest GABA

Kwas gamma-aminomasłowy (GABA) to aminokwas, który pełni rolę głównego neuroprzekaźnika hamującego w mózgu i jednego z głównych w rdzeniu kręgowym. Powstaje z glutaminianu, neuroprzekaźnika pobudzającego, w reakcji katalizowanej przez dekarboksylazę glutaminianową, która wymaga witaminy B6 jako kofaktora. Mózg wytwarza więc swój „hamulec” z własnego „gazu”.

GABA działa przez dwa typy receptorów:

GABA-A: receptor jonotropowy, czyli kanał jonowy. Po związaniu GABA zwiększa przepływ jonów chlorkowych do wnętrza neuronu. Ujemny ładunek hiperpolaryzuje komórkę i utrudnia powstanie potencjału czynnościowego.
GABA-B: receptor metabotropowy, sprzężony z białkiem G. Zwiększa przewodnictwo potasowe po stronie postsynaptycznej i zmniejsza przewodnictwo wapniowe po stronie presynaptycznej, co również hamuje neuron.

Modulacja sygnalizacji GABA jest podstawą wielu leków w neurologii, psychiatrii i anestezjologii. Benzodiazepiny i etanol działają właśnie tu, a ich zastosowania (i nadużycia) dotyczą lęku, snu i drgawek. To ważny kontekst: kava wchodzi na terytorium, na którym działają już dobrze znane substancje.

GABA a stres: hamulec przy samym źródle

Reakcja stresowa biegnie przez oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA). Jak opisują Mody i Maguire (2012), kortykoliberyna (CRH) uwalniana z podwzgórza pobudza przysadkę do wydzielania hormonu adrenokortykotropowego (ACTH), a ten uruchamia wydzielanie kortyzolu z nadnerczy.

Neurony CRH w jądrze przykomorowym podwzgórza są pod silną kontrolą GABA. Według Mody'ego i Maguire około jednej trzeciej wejść synaptycznych na neurony CRH jest GABA-ergicznych, a choć neurony te odbierają sygnały z wielu obszarów mózgu, ich aktywność jest ostatecznie regulowana przez hamowanie GABA-ergiczne. Maguire (2018) podaje, że blisko połowa synaps na neuronach CRH jest GABA-ergiczna, a hamowanie ma dwie formy: fazową i toniczną, zależne od różnych podtypów receptora GABA-A.

Tytuł pracy Maguire mówi jednak wiele: relacja między GABA a stresem jest „skomplikowana”. Przewlekły stres sam zmienia sygnalizację GABA, więc nie da się jej sprowadzić do prostego pokrętła „więcej GABA, mniej stresu”.

Niski poziom GABA: co wiadomo, a co jest uproszczeniem

W poradnikach niedobór GABA bywa łączony z długą listą dolegliwości. Źródła, które udało się nam zweryfikować, mówią mniej, ale konkretniej.

Przewlekłe uzależnienie od alkoholu prowadzi do ogólnego niedoboru GABA, który znosi doraźne działanie przeciwlękowe alkoholu i sam może wywoływać lęk. Odstawienie nadmiernie pobudza układ limbiczny i noradrenergiczny, zaangażowane w napady paniki (Smith i Randall, 2012).
Obraz nie jest jednak liniowy. W badaniu spektroskopowym u osób z zespołem lęku uogólnionego wyjściowy poziom lęku był dodatnio, a nie ujemnie, skorelowany z poziomem GABA w grzbietowej korze zakrętu obręczy (Savage i wsp., 2023).

Twierdzeń o wpływie diety czy suplementów GABA na poziom tego neuroprzekaźnika w mózgu nie udało się nam potwierdzić w wiarygodnych źródłach, dlatego je pomijamy.

Jak kava działa na GABA

Więcej miejsc wiązania: badanie z 1994 roku

Jussofie, Schmiz i Hiemke (1994) badali, jak ekstrakt wzbogacony w kawapirony (dawna nazwa kavalaktonów) wpływa na wiązanie znakowanego muscimolu, agonisty GABA-A, w błonach z różnych obszarów mózgu szczura. Ekstrakt zwiększał wiązanie zależnie od stężenia, najsilniej w hipokampie (do 358 procent wartości kontrolnej), następnie w ciele migdałowatym i rdzeniu przedłużonym, a najsłabiej w móżdżku. Analiza Scatcharda wykazała, że efekt wynikał ze wzrostu liczby miejsc wiązania, a nie ze zmiany powinowactwa. W połączeniu z pentobarbitalem efekt był większy niż suma obu składników.

Kawain jako modulator allosteryczny: badanie z 2016 roku

Chua i wsp. (2016) sprawdzili to na receptorach o znanym składzie podjednostkowym. Kawain okazał się pozytywnym modulatorem allosterycznym GABA-A: wzmacnia odpowiedź receptora na GABA, ale sam go nie aktywuje. Co istotne, nie działa przez klasyczne miejsce benzodiazepinowe. Wzmacniał wszystkie testowane podtypy, silniej pozasynaptyczne receptory α4β2δ niż synaptyczne α1β2γ2L. Mutacja β3N265M wyraźnie osłabiała jego działanie, co autorzy uznali za pierwszy eksperymentalny dowód bezpośredniej interakcji kawainu z receptorem, a nie efektu pośredniego przez błonę lipidową.

Co pokazuje mózg człowieka

Protokół badania K-GAD (Savage i wsp., 2015) wymienia dodatkowo modulację receptorów GABA przez blokadę napięciozależnych kanałów sodowych jako jeden z proponowanych mechanizmów. Najciekawsze są jednak dane z ludzkiego mózgu. W badaniu z 2023 roku 20 osób z zespołem lęku uogólnionego przyjmowało przez osiem tygodni ekstrakt standaryzowany na 120 mg kavalaktonów dwa razy dziennie, a 17 osób placebo. Spektroskopia rezonansu magnetycznego wykazała w grupie kavy istotne obniżenie, a nie wzrost, poziomu GABA w grzbietowej korze zakrętu obręczy. Objawy lęku po ośmiu tygodniach nie różniły się jednak istotnie od placebo. Wniosek: kava wyraźnie działa na układ GABA-ergiczny, ale hasło „kava podnosi GABA” jest uproszczeniem.

Warto też pamiętać o formie. Raport FAO/WHO (2016) zaznacza, że proporcje sześciu głównych kavalaktonów w ekstrakcie wodnym różnią się istotnie od tych w ekstraktach organicznych, a kawain i dehydrokawain występują w ekstraktach organicznych w relatywnie wyższych stężeniach. Wiele badań laboratoryjnych używa ekstraktów, tradycyjny napój przygotowuje się z wodą; jak to zrobić, opisujemy w przewodniku po przygotowaniu.

Neurobiolog Andrew Huberman ujmuje to popularnie: według bazy wiedzy jego podcastu związki takie jak kava zwiększają jednocześnie GABA i dopaminę. To parafraza opinii popularyzatora, nie wynik badania.

Alkohol, benzodiazepiny, kava: trzy drogi do jednego receptora

Wszystkie trzy substancje wzmacniają hamowanie GABA-ergiczne, ale różnią się miejscem działania i konsekwencjami. Benzodiazepiny wiążą się z własnym miejscem na receptorze GABA-A; kawain działa niezależnie od niego (Chua i wsp., 2016). Alkohol doraźnie zwiększa aktywność GABA, lecz przy przewlekłym uzależnieniu prowadzi do jej niedoboru (Smith i Randall, 2012). Różnice w praktyce omawiamy w tekście Kava zamiast alkoholu.

Jak dbać o GABA bez suplementów

Jedyną dobrze udokumentowaną metodą „niefarmakologiczną”, którą znaleźliśmy, jest praktyka ruchowo-oddechowa. Streeter i wsp. (2020) przez 12 tygodni prowadzili u osób z dużą depresją sesje jogi Iyengara z oddechem koherentnym (pięć oddechów na minutę), 90 minut, dwa lub trzy razy w tygodniu. U 28 osób, które ukończyły program, spektroskopia wykazała w grupie o mniejszej dawce istotny wzrost GABA we wzgórzu, a punktacja w skali depresji Becka spadła w całej kohorcie średnio z 26,18 do 7,75. Próba była mała, ale kierunek jest zgodny z tym, co wiadomo o GABA i stresie. Reszta, czyli sen, ruch i ograniczenie bodźców, to zdrowy rozsądek, którego nie trzeba podpierać neuroprzekaźnikami.