Adaptogeny a kava: czy kava spełnia definicję

· 6 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja:

Krzew kavy w ogrodzie

Słowo „adaptogen” robi karierę w marketingu suplementów i coraz częściej przykleja się także do kavy. Ma jednak konkretną historię, konkretną definicję i konkretny status regulacyjny, i warto je sprawdzić, zanim uzna się je za komplement. Poniżej wyjaśniamy, skąd wziął się termin, jakie kryteria za nim stoją i czy kava (Piper methysticum) do nich pasuje. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza.

Skąd wziął się termin adaptogen

Najbardziej rzetelny dokument o tym pojęciu wydał Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (HMPC) Europejskiej Agencji Leków: „Reflection paper on the adaptogenic concept” z 8 maja 2008 roku. Według niego termin wprowadził w 1947 roku radziecki toksykolog N. W. Łazariew, opisując substancje, które miały zwiększać „niespecyficzną” odporność organizmu na niekorzystne wpływy i stres. Słowo „stres” rozumiano tu klasycznie, za Hansem Selye (1936, 1950), jako stan zagrożonej homeostazy. Punktem wyjścia dla europejskiej dyskusji był eleuterokok (Eleutherococcus senticosus); jako inne przykłady dokument wymienia żeń-szeń (Panax ginseng), cytryńca chińskiego (Schisandra chinensis) i różeńca górskiego (Rhodiola rosea).

Cztery kryteria Brechmana i Dardymowa

Ogólne cechy farmakodynamiczne adaptogenu sformułowali w latach 1968 i 1969 Israel Brechman i Igor Dardymow. Dokument EMA cytuje je w czterech punktach:

  1. adaptogen jest niemal nietoksyczny dla przyjmującego,
  2. działa niespecyficznie: zwiększa odporność organizmu na szerokie spektrum niekorzystnych czynników biologicznych, chemicznych i fizycznych,
  3. jest regulatorem, który normalizuje pracę różnych układów organizmu,
  4. jego działanie jest tym wyraźniejsze, im głębsze są zmiany patologiczne w organizmie.

Przegląd Panossiana i Wikmana z 2010 roku przytacza wersję skróconą: adaptogeny to nieszkodliwe czynniki, niespecyficznie zwiększające odporność na szkodliwe czynniki fizyczne, chemiczne, biologiczne i psychiczne. Nowsza definicja tych samych autorów mówi o preparatach roślinnych, które zwiększają uwagę i wytrzymałość w zmęczeniu oraz zmniejszają wywołane stresem zaburzenia układu neuroendokrynnego i odpornościowego.

Adaptogen, tonik, stymulant

Dokument EMA rozgranicza trzy pojęcia, które w potocznym języku się mieszają. Toniki to środki łagodzące osłabienie i „brak tonusu”, znane z medycyny tradycyjnej. Stymulanty powodują przejściowy wzrost zdolności do pracy, po którym następuje jej spadek; typowo działają po jednej dawce. Adaptogeny mają, według tej tradycji, zwiększać zdolność do pracy bez późniejszego spadku i działać przy wielokrotnym stosowaniu, przez regulację metaboliczną elementów układu stresu, a nie przez pobudzenie układu współczulnego. To ważne rozróżnienie także dla kavy, która nie jest stymulantem i której działanie bywa zestawiane z kawą; więcej w tekście kava, kawa i cava.

Jak rozumie się adaptogeny dzisiaj

Współczesna farmakologia adaptogenów, rozwijana głównie przez grupę Alexandra Panossiana, wiąże ich działanie z osią podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) i regulacją kluczowych mediatorów odpowiedzi na stres, takich jak białka opiekuńcze (na przykład Hsp70), kinaza JNK1, czynnik transkrypcyjny FOXO czy tlenek azotu. Obszerny przegląd z 2021 roku w Medicinal Research Reviews opisuje adaptogeny jako kategorię produktów roślinnych promujących zdolność adaptacji, odporność i przeżycie organizmów w stresie, o plejotropowym wpływie na układ neuroendokrynno-odpornościowy i dwufazowej zależności od dawki: w małych dawkach działają jak łagodne mimetyki stresu, uruchamiające szlaki adaptacyjne.

Lista roślin, o których mowa w tych pracach, jest stosunkowo stała: różeniec górski, cytryniec chiński, eleuterokok, żeń-szeń, ashwagandha (Withania somnifera). Kava nie pojawia się w żadnym z trzech omawianych dokumentów: ani w dokumencie EMA z 2008 roku, ani w przeglądach z 2010 i 2021 roku.

Czy kava spełnia kryteria adaptogenu

Sprawdźmy punkt po punkcie, opierając się na tym, co o kavie wiadomo z badań.

Niespecyficzność

Tu kava pasuje najsłabiej. Ma dobrze opisany, dość specyficzny profil farmakologiczny: przegląd Sarrisa i wsp. z 2011 roku wymienia modulację układu GABA przez wpływ na błony lipidowe i kanały sodowe, hamowanie monoaminooksydazy B oraz hamowanie wychwytu zwrotnego noradrenaliny i dopaminy. Efektem jest działanie przeciwlękowe, badane w konkretnym rozpoznaniu, zaburzeniu lękowym uogólnionym, a nie ogólna „odporność na stresory”. Dokument EMA podkreśla, że działanie adaptogenu nie jest skierowane na usuwanie objawów istniejącej choroby; kava była badana dokładnie w tym celu. Więcej o mechanizmie w tekście o kavalaktonach i na stronie o działaniu kavy.

Nieszkodliwość

Kryterium „niemal nietoksyczny” jest postawione wysoko. Raport FAO/WHO z 2016 roku o bezpieczeństwie napoju z kavy stwierdza, że przy tradycyjnym, umiarkowanym spożyciu udokumentowanych działań niepożądanych jest niewiele, ale przy wysokim spożyciu istnieją mocne dowody na łuszczącą się wysypkę, utratę masy ciała, nudności, utratę apetytu i niestrawność, a także odwracalny wzrost enzymu wątrobowego GGT. Kavalaktony hamują też niektóre enzymy cytochromu P450, co może wpływać na metabolizm leków. W największym badaniu klinicznym, z 2020 roku (171 osób, 16 tygodni), w grupie kavy częściej niż po placebo zgłaszano pogorszenie pamięci i drżenie, a nieprawidłowe próby wątrobowe były częstsze, choć nikt nie spełnił kryteriów polekowego uszkodzenia wątroby. To nie czyni kavy niebezpieczną w umiarkowanym użyciu, ale odbiega od obrazu substancji obojętnej dla organizmu.

Kortyzol i oś HPA

Jeśli adaptogeny mają działać przez oś HPA, naturalne pytanie brzmi, co kava robi z kortyzolem. Danych u ludzi jest bardzo mało. W pilotażowym badaniu z 2020 roku u aktywnych palaczy tygodniowe przyjmowanie kavy obniżyło kortyzol w osoczu i w moczu, ale głównym celem pracy był metabolizm nitrozoamin tytoniowych, nie stres. W badaniu krzyżowym z 2024 roku u 15 zdrowych, wysportowanych mężczyzn przygotowujących się do służby w siłach specjalnych dwa tygodnie przyjmowania kavalaktonów nie zmieniły dobowego kortyzolu w ślinie, snu ani nastroju; badanie sfinansował producent preparatu. Dwie małe prace o odmiennych wynikach nie pozwalają na żaden wniosek. Temat rozwijamy w tekście kortyzol a kava.

Normalizacja i „tym silniej, im głębsza patologia”

Czwarte kryterium przewiduje, że efekt rośnie wraz z nasileniem zaburzeń. Badanie z 2013 roku (58 osób w analizie, 6 tygodni) rzeczywiście wykazało większy efekt u osób z umiarkowanym lub ciężkim lękiem uogólnionym (d = 0,82) niż w całej grupie (d = 0,62). Ale badanie z 2020 roku, większe i dłuższe, nie wykazało efektu wcale. Jeden wynik zgodny z kryterium i jeden sprzeczny to za mało, by cokolwiek stwierdzić.

Status terminu w Europie

Najważniejsze zdanie dokumentu EMA brzmi: zasada działania adaptogennego wymaga dalszego wyjaśnienia, a termin nie jest przyjęty w terminologii farmakologicznej i klinicznej powszechnie używanej w Unii Europejskiej. HMPC uznał, że słowo „adaptogen” nie nadaje się do pozwolenia na dopuszczenie do obrotu, ponieważ dostępne badania kliniczne mają braki w opisie kryteriów włączenia, preparatu, rozpoznania i analizy, a w części z nich liczba uczestników była bardzo mała. Jednocześnie komitet uznał koncepcję za wystarczającą, by brać ją pod uwagę przy ocenie tradycyjnych roślinnych produktów leczniczych, na przykład w monografii korzenia eleuterokoka. Innymi słowy: to pojęcie z tradycji i badań przedklinicznych, nie kategoria kliniczna.

Podsumowanie

Adaptogen to termin z 1947 roku, oparty na czterech kryteriach z końca lat 60., którego europejski regulator nie uznaje za pojęcie farmakologiczne. Klasyczne adaptogeny to eleuterokok, żeń-szeń, cytryniec, różeniec i ashwagandha. Kava nie figuruje na tych listach i pasuje do definicji słabo: ma specyficzny mechanizm i specyficzne zastosowanie, przy wysokim spożyciu wywołuje udokumentowane działania niepożądane, a jej wpływ na oś stresu u ludzi jest niemal niezbadany. Uczciwiej nazywać ją tym, czym jest: rośliną o działaniu przeciwlękowym i rozluźniającym, o skuteczności badanej z mieszanymi wynikami, którą opisujemy w przeglądzie badań nad kavą i lękiem.

Źródła

  1. EMA/HMPC (2008): Reflection paper on the adaptogenic concept, EMEA/HMPC/102655/2007 https://www.ema.europa.eu/en/documents/scientific-guideline/reflection-paper-adaptogenic-concept_en.pdf
  2. Panossian A, Wikman G (2010): Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress-Protective Activity. Pharmaceuticals https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3991026/
  3. Panossian AG i wsp. (2021): Evolution of the adaptogenic concept from traditional use to medical systems. Med Res Rev https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33103257/
  4. Sarris J, LaPorte E, Schweitzer I (2011): Kava: a comprehensive review of efficacy, safety, and psychopharmacology. Aust N Z J Psychiatry https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21073405/
  5. Sarris J i wsp. (2020): Kava for generalised anxiety disorder: A 16-week double-blind, randomised, placebo-controlled study. Aust N Z J Psychiatry https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31813230/
  6. Sarris J i wsp. (2013): Kava in the treatment of generalized anxiety disorder: a double-blind, randomized, placebo-controlled study. J Clin Psychopharmacol https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23635869/
  7. FAO/WHO (2016): Kava: a review of the safety of traditional and recreational beverage consumption. Technical Report, Rome https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/f97fbe5f-244e-4301-be2a-03ac39ef630b/content
  8. Wang Y i wsp. (2020): The Impact of One-week Dietary Supplementation with Kava on Biomarkers of Tobacco Use and Nitrosamine-based Carcinogenesis Risk among Active Smokers. Cancer Prev Res https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32102948/
  9. Smith SY i wsp. (2024): Kavalactones support motivation to move during intensive training in males preparing for military special operations forces. J Int Soc Sports Nutr https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39010683/