Kava, kawa i cava: trzy słowa, trzy różne rzeczy

2021-08-13 · 4 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 13 sierpnia 2021

„Pijesz kavę? To taka kawa? Przez v? Aha, jak hiszpańskie wino cava?” Każdy, kto pije kavę w Polsce, prowadził tę rozmowę. Trzy słowa brzmią niemal tak samo, a oznaczają napoje z trzech kontynentów, o trzech różnych historiach i przeciwnym działaniu. Poniżej porządek, oparty na słownikach i dokumentach, nie na skojarzeniach.

Kava: gorzki korzeń z Pacyfiku

Kava to zarówno roślina Piper methysticum, pieprz metystynowy, jak i napój z jej korzenia. Angielskie (a za nim polskie) słowo pochodzi z języka tongańskiego, a to z prapolinezyjskiego rdzenia *kawa, który znaczył „gorzki, cierpki” i jednocześnie nazywał samą roślinę. Językoznawcy wywodzą go dalej z praoceanicznego *kawaʀ, „mocny korzeń”. Ten sam rdzeń dał samoańskie ʻava, hawajskie ʻawa i maoryskie kawa. Na Fidżi napój nazywa się yaqona, a na Pohnpei sakau; lokalne nazwy wyspa po wyspie zebraliśmy na mapie.

Według raportu FAO i WHO z 2016 roku kavę pito w ceremoniach Polinezji, Melanezji i Mikronezji od ponad 2000 lat, głównie wśród mężczyzn. Antropolog Lamont Lindstrom umiejscawia udomowienie rośliny w północnym Vanuatu około 3000 lat temu. Napój przygotowuje się z samego korzenia i wody, bez fermentacji; jak to zrobić, opisujemy w tekście jak przygotować kavę.

Kawa: od arabskiego qahwa do polskiego stołu

Kawa, napój z palonych ziaren kawowca, ma etymologię dobrze udokumentowaną. Słownik etymologiczny języka angielskiego podaje łańcuch: coffee około 1600 roku z niderlandzkiego koffie, to z tureckiego kahveh, a to z arabskiego qahwah. Arabscy etymolodzy łączyli słowo z wyrazem oznaczającym wino; konkurencyjna teoria wywodzi je od nazwy etiopskiego regionu Kaffa, skąd roślina pochodzi. Napój dotarł do Mekki w latach 1510., do Turcji w latach 1530., a do Europy około 1515 do 1519 roku.

Polska „kawa” weszła do języka przez turecki. Poradnia Językowa Uniwersytetu Łódzkiego pisze wprost, że wyraz zapożyczono „za pośrednictwem języka tureckiego kahve z języka arabskiego kahwa”, a arabska nazwa ma źródło w toponimie Kaffa. Polska Wikipedia dodaje, że kawa pojawiła się u nas po bitwie pod Wiedniem w 1683 roku, w formie tureckiej. Największe zamieszanie mają Czesi i Słowacy: w obu językach „káva” to po prostu kawa, także zapożyczona z arabskiego qahwa. Czeski miłośnik pieprzu metystynowego musi więc tłumaczyć różnicę przy każdej rozmowie.

Cava: wino z katalońskiej piwnicy

Cava to hiszpańskie wino musujące, produkowane metodą tradycyjną, czyli z drugą fermentacją w butelce. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego i katalońskiego słowa oznaczającego piwnicę lub jaskinię, bo w takich miejscach wino dojrzewało. Oficjalna historia według rady regulacyjnej D.O. Cava wygląda tak:

1872: w Sant Sadurní d'Anoia powstają pierwsze butelki metodą tradycyjną;
1959: nazwa Cava po raz pierwszy pojawia się w dokumencie urzędowym;
1972: powstaje Rada Regulacyjna Win Musujących, która zatwierdza nazwę Cava dla hiszpańskiego wina musującego;
1986: rozporządzenie ministerialne wyznacza Region Cava;
1991: zatwierdzono obowiązujący do dziś regulamin apelacji D.O. Cava.

Około 95 procent produkcji pochodzi z Penedès w Katalonii, a trzy klasyczne szczepy to macabeo, xarel·lo i parellada. Nazwy „hiszpański szampan” nie wolno używać w Unii Europejskiej, bo szampan jest chronioną nazwą geograficzną; „champán” przetrwało tylko w potocznej hiszpańszczyźnie.

Jak działają: pobudzenie, wyciszenie, alkohol

Kawa pobudza. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) pisze, że kofeina „stymuluje ośrodkowy układ nerwowy, a w umiarkowanych dawkach zwiększa czujność i zmniejsza senność”. Za bezpieczne dla zdrowych dorosłych EFSA uznaje do 400 mg kofeiny dziennie i do 200 mg w jednej porcji; już 100 mg wypite blisko pory snu może u części osób skrócić lub zaburzyć sen.

Kava działa w przeciwnym kierunku. Przegląd Cochrane z 2003 roku, obejmujący 11 badań z placebo i 645 uczestników, wykazał, że ekstrakt kavy obniżał lęk mierzony skalą Hamiltona istotnie bardziej niż placebo, a działania niepożądane w tych badaniach były łagodne i rzadkie. Za efekt odpowiadają kawalaktony, które modulują układ GABA, a nie kofeina, której w kavie nie ma.

Cava to alkohol, kava nie. Kava bywa dlatego wybierana jako napój towarzyski bez procentów, o czym piszemy w tekście kava zamiast alkoholu. Jedna rzecz łączy jednak wszystkie trzy: przegląd Sarrisa i wsp. z 2011 roku zaleca unikanie łączenia kavy z alkoholem, ostrożność przy lekach psychotropowych i rezygnację z prowadzenia pojazdów po wyższych dawkach. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Jak nie pomylić

Kava: korzeń z Pacyfiku, napój wodny, bez kofeiny i alkoholu, działa wyciszająco.
Kawa: ziarna z Etiopii, nazwa z arabskiego przez turecki, działa pobudzająco dzięki kofeinie.
Cava: wino musujące z Katalonii, nazwa od piwnicy, zawiera alkohol.