Kava zamiast alkoholu: co mówią badania

2024-01-11 · 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 11 stycznia 2024

Po ciężkim dniu wiele osób sięga po kieliszek wina albo piwo: żeby się rozluźnić, łatwiej zasnąć, swobodniej rozmawiać. Kava, tradycyjny napój z korzenia pieprzu metystynowego (Piper methysticum), bywa polecana w dokładnie tych samych sytuacjach. Zamiast haseł reklamowych zestawiamy tu, co o obu substancjach mówią sprawdzone źródła: raporty WHO i FAO, przegląd Cochrane oraz badania kliniczne. Tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Kava nie jest też metodą leczenia uzależnienia od alkoholu.

Relaks: ten sam receptor, inne konsekwencje

Alkohol i kava działają między innymi na receptory GABA-A, czyli główny „hamulec” układu nerwowego. Na tym podobieństwa w dużej mierze się kończą.

Według przeglądu Smitha i Randall (2012) jednorazowe spożycie alkoholu działa przeciwlękowo, bo zwiększa aktywność GABA. Przewlekłe uzależnienie prowadzi jednak do ogólnego niedoboru GABA, który znosi ten efekt i sam może wywoływać lęk. Okresy odstawienia dodatkowo nadmiernie pobudzają układ limbiczny i noradrenergiczny, a oba biorą udział w powstawaniu napadów paniki.

Za działanie kavy odpowiadają kavalaktony. Kawain, główny z nich, jest pozytywnym modulatorem allosterycznym receptora GABA-A: wzmacnia odpowiedź receptora na GABA, ale nie działa przez klasyczne miejsce benzodiazepinowe (Chua i wsp., 2016). W badaniach klinicznych porównujących kavę z oksazepamem nie odnotowano przypadków uzależnienia ani objawów odstawiennych przy stosowanych dawkach i czasie obserwacji (Soares i wsp., 2022). Mechanizm opisujemy dokładniej w tekście Kava a GABA.

Lęk: alkohol nasila, kava łagodzi w badaniach klinicznych

Przegląd Cochrane (Pittler i Ernst, 2003) objął 11 randomizowanych badań z udziałem łącznie 645 osób. Metaanaliza sześciu z nich wykazała istotną redukcję wyniku w skali lęku Hamiltona u osób przyjmujących ekstrakt z kavy w porównaniu z placebo (ważona różnica średnich 5,0 punktu). Działania niepożądane opisano jako łagodne, przemijające i rzadkie. Autorzy uznali kavę za względnie bezpieczną w stosowaniu krótkoterminowym, od 1 do 24 tygodni, zastrzegając, że dane o bezpieczeństwie długoterminowym są niewystarczające.

Protokół australijskiego badania K-GAD (Savage i wsp., 2015) podsumowuje ten stan wiedzy zwięźle: kava to nieuzależniający, nienasenny anksjolityk z potencjałem w zespole lęku uogólnionego. Warto pamiętać, że większość badań klinicznych dotyczyła standaryzowanych ekstraktów, a nie tradycyjnego napoju przygotowywanego z wodą.

Trzeźwość umysłu: co pokazało badanie z Nowej Zelandii

Najbardziej wymowne badanie funkcji poznawczych po kavie przeprowadził zespół dr. Apo Aporosy z University of Waikato. Dwudziestu regularnych konsumentów wypijało po 3,6 litra kavy w ciągu sześciu godzin, a grupę kontrolną stanowiło 19 osób niepijących. Za pomocą narzędzia Brain Gauge mierzono sześć funkcji: skupienie, dokładność, ocenę porządku czasowego, percepcję czasu, plastyczność i zmęczenie.

Pogorszenie stwierdzono tylko w jednej z sześciu miar: ocenie porządku czasowego, czyli zdolności do układania zdarzeń w kolejności, potrzebnej na przykład przy sprawdzaniu zagrożeń przed skrzyżowaniem.
Pozostałe pięć funkcji nie uległo zmianie.
Wyniki opublikowano w Journal of Ethnopharmacology w 2022 roku.

Wniosek jest praktyczny: po dużych ilościach kavy nie należy siadać za kierownicą, podobnie jak po alkoholu. Nie ma jednak mowy o „ogłupieniu”. Raport FAO/WHO z 2016 roku stwierdza, że dostępne doniesienia wspierają wniosek, iż kava nie wpływa na funkcje poznawcze, choć jedno badanie wykazało poprawę uwagi wzrokowej (Thompson i wsp., 2004), a inne jej pogorszenie (Cairney i wsp., 2003). Cytowany w tym raporcie przegląd systematyczny LaPorte i wsp. (2011) nie znalazł powtarzalnych negatywnych efektów kavy na poznanie. O tym, jak kava działa w praktyce, piszemy w osobnym przeglądzie efektów.

Zdrowie: alkohol bez bezpiecznej dawki, kava z zastrzeżeniami

Dane WHO są jednoznaczne. W 2019 roku alkohol spowodował na świecie około 2,6 miliona zgonów. Około 400 milionów ludzi, czyli 7 procent populacji w wieku 15 lat i więcej, żyło z zaburzeniami związanymi z używaniem alkoholu, a 209 milionów z uzależnieniem. WHO podkreśla, że nie ma formy picia wolnej od ryzyka. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem zalicza alkohol do grupy 1 czynników rakotwórczych, tej samej co azbest i tytoń, a alkohol wywołuje co najmniej siedem typów nowotworów. W 2019 roku przypisano mu 401 tysięcy zgonów z powodu raka.

Kava ma inny profil, ale nie jest wolna od kontrowersji. Według raportu FAO/WHO (2016) napój z kavy jest spożywany na Pacyfiku od ponad 2000 lat, a opublikowanych doniesień o szkodach zdrowotnych wynikających z tradycyjnego spożycia jest bardzo niewiele. Badania kliniczne wodnych ekstraktów również nie wykazały działań niepożądanych. Z drugiej strony niemiecki urząd BfArM zakazał w 2002 roku produktów z kavy na podstawie 41 zgłoszeń uszkodzenia wątroby w Niemczech i 73 na świecie (Soares i wsp., 2022). Ocena WHO z 2007 roku, streszczona w raporcie FAO/WHO, uznała, że istnieje istotna obawa o związek przyczynowy między produktami z kavy a hepatotoksycznością, wyższy dla ekstraktów organicznych, oraz że produkty z kavy mają silną skłonność do interakcji z lekami. Psychiatra James Lake radzi odradzać kavę osobom nadużywającym alkoholu lub przyjmującym duże dawki leków uspokajających. Temat omawiamy osobno w tekście Kava a wątroba.

Sen: dlaczego „drink na dobranoc” nie działa

Alkohol usypia, ale psuje sen. Jak piszą Stein i Friedmann (2005), hamowanie fazy REM przez alkohol obserwowano już w latach 60. XX wieku. Gdy stężenie alkoholu we krwi spada niemal do zera, po 2 do 3 godzinach następuje efekt odbicia: pobudzenie narasta, a druga część nocy ulega fragmentacji. Tolerancja na działanie nasenne rozwija się po 3 do 7 dniach picia.

Kava w tradycyjnych społecznościach Pacyfiku jest używana między innymi po to, by wspomagać sen i zmniejszać lęk (Aporosa i wsp., 2025). Rzetelnych badań polisomnograficznych nad tradycyjnym napojem wciąż brakuje; ich stan podsumowujemy w artykule Kava a sen.

Kac i rozmowa

Kac po kavie zależy od odmiany. Odmiany „dwudniowe” (tudei) wywołują nudności i bóle głowy, a ich działanie może utrzymywać się do dwóch dni (Soares i wsp., 2022). Odmiany szlachetne, jedyne dopuszczone przez ustawę Kava Act Vanuatu z 2002 roku, dają według dr. Vincenta Lebota szybki i wyraźny efekt odprężenia, który mija do pory kolacji. Lista odmian znajduje się w atlasie kultywarów.

Wreszcie rozmowa. W kulturach Pacyfiku kava towarzyszy talanoa, czyli otwartej dyskusji, i bywa używana w procesach sprawiedliwości naprawczej oraz w rozwiązywaniu konfliktów. Autorzy pracy z Frontiers in Psychology (2025) zauważają, że nawet po dużych ilościach kavy rozum i świadomość pozostają nienaruszone, a napój nie wywołuje zachowań emocjonalnych ani agresywnych. To najbardziej rzeczowa odpowiedź na pytanie, czym kava różni się od alkoholu w gronie znajomych.