Kava a sen: co naprawdę pokazują badania

2023-08-17 · 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 17 sierpnia 2023

Nocna zatoka z księżycem i chatą nad wodą

Kava ma opinię napoju wieczornego, a w handlu często pojawia się obietnica lepszego snu. Co mówią na ten temat badania naukowe? Jest ich niewiele, są małe i dotyczą głównie standaryzowanych ekstraktów, a nie tradycyjnego napoju. Poniżej zestawienie tych, które można przeczytać w całości lub w formie recenzowanego streszczenia, z opisem metody, liczby uczestników i wyników dokładnie tak, jak je opublikowano.

Co właściwie badano

Większość badań klinicznych dotyczyła gotowych ekstraktów z korzenia kavy o określonej zawartości kavalaktonów, takich jak niemiecki ekstrakt WS 1490 czy LI-150. To inny produkt niż napój przygotowywany z proszku i wody, w którym proporcje związków zależą od odmiany i sposobu przygotowania. Wyników uzyskanych z ekstraktami nie da się więc automatycznie przenosić na tradycyjną kavę, i odwrotnie. Druga uwaga: sen w tych badaniach był zwykle mierzony kwestionariuszami, nie polisomnografią, a grupy liczyły od kilkunastu do kilkuset osób.

Badanie kliniczne z placebo: zaburzenia snu na tle lękowym

Najczęściej cytowana praca to wieloośrodkowe, randomizowane, podwójnie zaślepione badanie z placebo, które Lehrl opublikował w 2004 roku w Journal of Affective Disorders. Udział wzięło 61 pacjentów z zaburzeniami snu związanymi z niepsychotycznymi zaburzeniami lękowymi. Przez cztery tygodnie przyjmowali 200 mg dziennie ekstraktu WS 1490 albo placebo. Główną miarą był kwestionariusz snu SF-B. W grupie kavy istotnie lepiej wypadły jakość snu (p = 0,007) i poczucie wypoczęcia po śnie (p = 0,018); przewaga pojawiła się także w podskali lęku psychicznego skali Hamiltona (p = 0,002). Autorzy nie odnotowali działań niepożądanych związanych z lekiem ani zmian w parametrach klinicznych i laboratoryjnych. Ograniczenia: mała grupa, cztery tygodnie obserwacji i populacja z zaburzeniami lękowymi, a nie osoby z bezsennością bez innych rozpoznań.

Badanie pilotażowe: bezsenność na tle stresu

W 2001 roku David Wheatley opisał w Phytotherapy Research 24 pacjentów z bezsennością wywołaną stresem. Przez sześć tygodni przyjmowali kavę w dawce 120 mg dziennie, a po dwutygodniowej przerwie 19 z nich (pięcioro odpadło) przez kolejne sześć tygodni walerianę w dawce 600 mg. Nasilenie stresu i bezsenności zmniejszyło się istotnie przy obu preparatach (p < 0,01), bez różnic między nimi. 58 procent uczestników nie zgłosiło żadnych działań niepożądanych; najczęstsze były żywe sny po walerianie (16 procent) i zawroty głowy po kavie (12 procent). W opisie badania nie ma grupy placebo, więc nie da się oddzielić działania preparatu od efektu oczekiwania i naturalnego przebiegu dolegliwości.

Badanie przez internet: brak przewagi nad placebo

Najbardziej krytyczny wynik przyniosło badanie Jacobsa i współautorów opublikowane w 2005 roku w czasopiśmie Medicine. Było randomizowane, podwójnie zaślepione i kontrolowane placebo, a prowadzono je w całości przez internet. Spośród 1551 zainteresowanych z 45 stanów USA do losowego przydziału zakwalifikowano 391 osób z lękiem i bezsennością: 121 otrzymało kavę i placebo waleriany, 135 walerianę i placebo kavy, a 135 podwójne placebo, każdorazowo na 28 dni. Mierzono lęk (STAI-State) i bezsenność (ISI).

Grupa placebo poprawiła się o 14,4 punktu w skali lęku i o 8,3 punktu w skali bezsenności. Kava nie była lepsza: różnica 2,7 punktu wypadła na korzyść placebo (95-procentowy przedział ufności od minus 0,8 do 6,2). Wniosek autorów: ani kava, ani waleriana nie łagodziły lęku ani bezsenności bardziej niż placebo. Badanie prowadzono zdalnie, bez wizyt w ośrodku, co bywa traktowane jako ograniczenie. Jednocześnie skala poprawy w grupie placebo jest sama w sobie ważną informacją: w badaniach snu i lęku efekt oczekiwania bywa bardzo duży, więc raporty bez grupy kontrolnej trzeba czytać ostrożnie.

Badania na zwierzętach: latencja snu i fale delta

Dwie prace japońskiego zespołu dotyczą szczurów z eksperymentalnie zaburzonym snem, u których rejestrowano EEG i EMG. W badaniu Shinomiyi i współautorów (Psychopharmacology, 2005) ekstrakt z kavy w dawce 300 mg/kg istotnie skracał czas zasypiania, ale nie zmieniał całkowitego czasu czuwania ani snu non-REM; zwiększał natomiast aktywność fal delta w śnie non-REM. Porównawczo flunitrazepam skracał czuwanie i wydłużał sen non-REM, a jego działanie znosił flumazenil, antagonista receptora benzodiazepinowego. Działania kavy flumazenil nie znosił, co autorzy odczytali jako wskazówkę, że mechanizm jest inny niż u benzodiazepin.

W 2009 roku Tsutsui i współautorzy (Journal of Pharmacological Sciences) sprawdzili pojedynczy kavalakton, kavainę, w porównaniu z rilmazafonem i difenhydraminą, rejestrując sen przez sześć godzin. Kavaina i rilmazafon skracały latencję snu, zmniejszały czas czuwania i wydłużały sen non-REM; difenhydramina skracała tylko latencję. Kavaina zwiększała moc fal delta w śnie non-REM, podczas gdy rilmazafon ją zmniejszał. Autorzy uznali kavainę za związek nie tylko nasenny, ale też poprawiający jakość snu. Trzeba pamiętać, że to wyniki u gryzoni, przy dawkach i modelu zaburzeń snu, których nie da się przenieść wprost na ludzi.

Szerszy kontekst: lęk, bezpieczeństwo i różnice między odmianami

Sen w badaniach nad kavą pojawia się najczęściej przy okazji lęku. Przegląd Cochrane z 2003 roku (11 badań, 645 uczestników) uznał ekstrakt z kavy za skuteczny w objawowym łagodzeniu lęku w krótkim okresie, z łagodnymi, przemijającymi i rzadkimi działaniami niepożądanymi. Nowsze badania są mniej jednoznaczne: sześciotygodniowe badanie z 2013 roku (75 uczestników) wykazało umiarkowany efekt przy prawidłowych próbach wątrobowych, a 16-tygodniowe badanie z 2020 roku (171 uczestników) nie wykazało różnicy wobec placebo, przy częstszych skargach na pamięć i drżenie oraz częstszych odchyleniach prób wątrobowych, choć bez przypadków spełniających kryteria uszkodzenia wątroby. Więcej o mechanizmie piszemy w tekście kava a GABA, a o bezpieczeństwie w artykule kava a wątroba.

Amerykański NCCIH zaleca, by nie łączyć kavy z innymi substancjami o działaniu uspokajającym, takimi jak benzodiazepiny czy alkohol, i by przed połączeniem jej z lekami porozmawiać z lekarzem. Warto też pamiętać, że odmiany kavy różnią się profilem kavalaktonów, a więc i charakterem działania; odmiana Melomelo z wyspy Ambae jest na przykład opisywana jako wyraźnie uspokajająca i ciężka w odczuciu.

Co z tego wynika

Jedno małe badanie z placebo (61 osób) wykazało poprawę jakości snu u osób z zaburzeniami lękowymi.
Jedno badanie pilotażowe (24 osoby) opisało poprawę, ale bez grupy kontrolnej.
Największe badanie z placebo (391 osób) nie wykazało przewagi kavy nad placebo.
Badania na szczurach sugerują skrócenie zasypiania i wzrost aktywności delta, ale to modele zwierzęce.

Uczciwa odpowiedź brzmi więc: dowody na nasenne działanie kavy u ludzi są skromne i niespójne, a najlepiej udokumentowany efekt dotyczy snu zaburzonego przez lęk, nie bezsenności jako takiej. Jeśli problemy ze snem trwają dłużej, właściwym adresem jest lekarz. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.