Kava kava – co to jest? Wszystko na start

2021-02-19 · 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 19 lutego 2021

Mężczyźni przygotowujący kavę w tanoa, fotografia archiwalna

Kava to napój z korzenia pieprzu metystynowego, pity na wyspach Pacyfiku od tysięcy lat, a od kilku dekad badany także w laboratoriach i klinikach. Ten przewodnik zbiera podstawy: czym jest kava, jak działa, czym różnią się odmiany, jak wygląda tradycja jej picia i co mówią o jej bezpieczeństwie raporty WHO i FAO.

Co to jest kava

Kava (Piper methysticum) to krzew z rodziny pieprzowatych. Vanuacki Kava Act z 2002 roku definiuje ją dwojako: jako roślinę tego gatunku oraz jako „tradycyjny napój otrzymywany przez ekstrakcję zimną wodą podziemnych organów rośliny”. Ta druga definicja dobrze oddaje, o czym mówimy: nie o tabletce ani nalewce, tylko o wodnym wyciągu z korzeni i kłączy.

Według badań Vincenta Lebota, przywoływanych przez The Kava Society, kava została udomowiona w północnym Vanuatu około 3000 lat temu z dzikiego gatunku Piper wichmannii. Rolnicy wyselekcjonowali mutację o lepszym działaniu, ale powstała roślina była sterylna, więc od tamtej pory rozmnaża się ją wyłącznie z sadzonek. Stąd tak duże znaczenie odmian: każda z nich to w praktyce klon utrwalony przez pokolenia.

Jak działa kava

Za działanie odpowiadają kavalaktony. Zidentyfikowano ich osiemnaście, ale sześć z nich (kavaina, dihydrokavaina, metystycyna, dihydrometystycyna, jangonina i demetoksyjangonina) stanowi około 96 procent aktywnych składników. Raport FAO/WHO z 2016 roku wymienia opisywane w literaturze efekty: przeciwlękowe, przeciwstresowe, uspokajające, rozluźniające mięśnie, łagodnie znieczulające i nasenne, zaznaczając, że mechanizmy nie są dobrze ustalone.

Najlepiej zbadany jest wpływ na receptory GABA-A. Badanie Chua i współpracowników z 2016 roku wykazało, że kavaina wzmacnia odpowiedź tych receptorów na GABA niezależnie od ich składu podjednostkowego, i to nie przez klasyczne miejsce wiązania benzodiazepin. W badaniach in vitro wyciąg z kavy odwracalnie hamował też enzym MAO-B w płytkach krwi, najsilniej za sprawą demetoksyjangoniny i metystycyny. Więcej w tekście o kavalaktonach i mechanizmach działania.

Po stronie klinicznej najczęściej cytowane jest badanie Sarrisa z 2013 roku: 75 osób z zaburzeniem lękowym uogólnionym przez 6 tygodni przyjmowało wodny wyciąg z kavy albo placebo. W grupie kavy lęk zmniejszył się istotnie bardziej (efekt umiarkowany, d Cohena 0,62), a 26 procent uczestników osiągnęło remisję wobec 6 procent w grupie placebo. Nie stwierdzono różnic w próbach wątrobowych.

Kavalaktony i chemotypy

Każdej z sześciu głównych substancji przypisano numer: 1 to demetoksyjangonina, 2 dihydrokavaina, 3 jangonina, 4 kavaina, 5 dihydrometystycyna, 6 metystycyna. Sześciocyfrowy kod, tzw. chemotyp, porządkuje je od najobfitszej do najrzadszej w danej roślinie. Odmiany szlachetne mają chemotypy bogate w kavainę, na przykład 423561 lub 423651.

W praktyce chemotypy dzieli się na trzy profile działania:

heady: przewaga kavainy, efekt lekki i rozjaśniający, do dnia. Przykładem jest Palarasul z Espiritu Santo o chemotypie 423156.
heavy: więcej dihydrometystycyny i dihydrokavainy, działanie cielesne i wyciszające, na wieczór. W tę stronę skłania się Borogoru z Maewo (chemotyp 425361).
balanced: profil pośredni.

Tradycja i kultura

Na Vanuatu kava do dziś jest pita co wieczór w nakamalach, tradycyjnych barach kavowych. Na Fidżi nazywa się ją yaqona, a jej podanie gościom (sevusevu) to formalny akt przyjęcia do wioski. Napój miesza się w drewnianej misie tanoa i podaje w czarce z łupiny kokosa (bilo). Etykieta nakazuje klasnąć raz przed przyjęciem pierwszej czarki i trzy razy po jej wypiciu do dna, a kolejność picia odpowiada randze zebranych: od najwyższej w dół.

Odmiany szlachetne i tudei

Odmiany dzielą się na szlachetne (noble), lecznicze, dwudniowe (tudei) i dzikie (wichmannii). Kava Act pozwala eksportować z Vanuatu wyłącznie odmiany szlachetne z roślin posadzonych co najmniej 5 lat przed zbiorem (na rynek lokalny co najmniej 3 lata), a sprzedaż i eksport odmian dwudniowych i dzikich zakazuje. Powód jest praktyczny: według FAO/WHO odmiany dwudniowe zawierają więcej kavalaktonów i alkaloidów, dają dłużej utrzymujące się efekty i wywołują nudności. Do tabeli odmian szlachetnych wpisano między innymi Melomelo z Ambae, Borogoru z Maewo i Palarasul z Santo. Pełną listę opisanych odmian znajdziesz w atlasie odmian.

Powder czy instant, jak przygotować i pić

Tradycyjna forma to suszony, mielony korzeń, z którego samodzielnie wyciska się napój: około 30 do 35 g na 500 ml wody, 5 do 10 minut ugniatania w woreczku. Instant to gotowy napój, z którego odparowano wodę, rozpuszczalny po zamieszaniu. Obie formy i pełną instrukcję opisujemy w osobnym artykule: jak przygotować kavę.

Zasady picia są proste: na pusty żołądek (co najmniej 4 godziny po posiłku), w porcjach po 100 do 150 ml wypijanych szybko, z odstępem 15 do 20 minut, bo efekt narasta stopniowo. Początkujący często czują niewiele: regularni użytkownicy potrzebują mniejszych ilości niż nowicjusze.

Czy kava jest bezpieczna

Pytanie wraca w kontekście wątroby. W 2007 roku WHO przeanalizowało 93 zgłoszenia uszkodzeń wątroby związanych z produktami z kavy, głównie z Niemiec i Szwajcarii. Za „prawdopodobnie” związane z kavą uznano osiem, z czego sześć dotyczyło wyciągów w rozpuszczalnikach organicznych, a dwa napoju. Jako czynniki ryzyka wskazano wyciągi organiczne, intensywne picie alkoholu, istniejące choroby wątroby, polimorfizmy enzymów cytochromu P450, nadmierne dawki i łączenie z innymi lekami. Baza LiverTox amerykańskich instytutów zdrowia opisuje 50 do 100 udokumentowanych przypadków i szacuje częstość na mniej niż 1 na milion dawek dziennych.

Raport FAO/WHO z 2016 roku, poświęcony już samemu napojowi, ocenił, że „na podstawie długiej historii spożycia i nowszych badań kava jako napój może być spożywana z akceptowalnie niskim poziomem ryzyka zdrowotnego”, zalecając jednocześnie używanie wyłącznie odmian szlachetnych, tylko obranych korzeni i kłączy, kontrolę przechowywania oraz zniechęcanie do intensywnego spożycia. The Kava Society dodaje: nie łączyć z alkoholem i nie prowadzić po sesji. Szczegóły w tekście kava a wątroba.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Osoby przyjmujące leki, mające problemy z wątrobą lub w ciąży powinny skonsultować się ze specjalistą przed sięgnięciem po kavę.