Kavalaktony: jak naprawdę działa kava kava

2021-02-20 · 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 20 lutego 2021

Skąd bierze się działanie kavy? Jak to możliwe, że ta sama roślina raz rozjaśnia umysł, a raz ciągnie do łóżka? Odpowiedź kryje się w korzeniu i w grupie związków zwanych kavalaktonami, a dokładniej w ich proporcjach. Ten tekst wyjaśnia, czym są kavalaktony, co oznacza chemotyp i co wiadomo, a czego wciąż nie wiadomo, o ich wpływie na mózg.

Co to są kavalaktony

Kavalaktony (nazywane też kavapironami) to rozpuszczalne w tłuszczach 4-metoksy-2-pirony, główne substancje aktywne kavy. Według raportu FAO/WHO z 2016 roku zidentyfikowano ich osiemnaście, ale sześć stanowi około 96 procent aktywnych składników farmakologicznych:

demetoksyjangonina (DMY)
dihydrokavaina (DHK)
jangonina
kavaina
dihydrometystycyna (DHM)
metystycyna

Suszone kłącze zawiera od 3 do 20 procent kavalaktonów, zależnie od odmiany i wieku rośliny, przy czym najwięcej jest ich w korzeniach, a ich stężenie maleje w stronę części nadziemnych. Obok kavalaktonów w roślinie występują alkaloidy (głównie w łodygach i liściach) oraz flawokavainy A, B i C, stanowiące mniej niż 1 procent suchej masy. To właśnie te składniki mniejszościowe, a nie kavalaktony, budzą największe wątpliwości toksykologiczne, dlatego tradycja i raporty zalecają używanie wyłącznie obranych korzeni odmian szlachetnych.

Chemotyp, czyli sześć cyfr

Numeracja powyższej listy nie jest przypadkowa. Każdemu z sześciu kavalaktonów przypisano cyfrę (1 = DMY, 2 = DHK, 3 = jangonina, 4 = kavaina, 5 = DHM, 6 = metystycyna), a sześciocyfrowy kod, zwany chemotypem, porządkuje je od najobfitszego do najrzadszego w danej roślinie. Odmiany szlachetne mają chemotypy bogate w kavainę, takie jak 423561 czy 423651. Ponieważ kava rozmnaża się wyłącznie z sadzonek, chemotyp jest cechą odmiany, utrwaloną przez pokolenia rolników.

Kilka przykładów z atlasu odmian, z których każdy pokazuje, jak niewielka zmiana kolejności cyfr przekłada się na inne doświadczenie:

Palarasul z Espiritu Santo, chemotyp 423156: kavaina na pierwszym miejscu, profil heady, opisywany jako rozjaśniający i lekki.
Borogoru z Maewo, chemotyp 425361: kavaina wciąż na czele, ale zaraz za nią dihydrokavaina i dihydrometystycyna, stąd profil zbalansowany z przechyłem w stronę heavy i powolne narastanie efektu przez 30 do 45 minut.
Melomelo z Ambae, chemotyp 245361: dihydrokavaina przed kavainą, działanie umiarkowanie ciężkie, cielesne.

Ogólna zasada, którą podaje The Kava Society: przewaga kavainy (4) daje efekty bardziej „heady”, rozjaśniające, odpowiednie za dnia; więcej dihydrometystycyny (5) oznacza działanie bardziej sedatywne, „heavy”, lepsze wieczorem. Co ciekawe, na proporcje wpływa też sposób przygotowania: w analizach UHPLC cieplejsza woda lekko obniżała stosunek kavainy do DHM i DHK, przesuwając napój w stronę cięższego profilu, choć całkowita zawartość kavalaktonów pozostawała bez zmian.

Jak kavalaktony działają na mózg

Receptory GABA-A

Najlepiej udokumentowany mechanizm dotyczy układu GABA, głównego hamującego neuroprzekaźnika mózgu. Przez lata zakładano na podstawie testów wiązania, że kavalaktony działają na receptory GABA-A, ale dopiero praca Chua i współpracowników z 2016 roku sprawdziła to funkcjonalnie. Kavaina okazała się pozytywnym modulatorem allosterycznym: wzmacniała odpowiedź na GABA we wszystkich dziewięciu badanych podtypach ludzkich receptorów GABA-A, bez wyraźnej selektywności, przy czym silniej działała na pozasynaptyczne receptory α4β2δ niż na synaptyczne α1β2γ2L. Efektu nie znosił flumazenil, co oznacza, że kavaina nie korzysta z klasycznego miejsca wiązania benzodiazepin. Mutacja β3N265M niemal całkowicie znosiła działanie, co wskazuje na miejsce wiązania w obrębie błonowych domen receptora, podobne do miejsc wiązania anestetyków wziewnych.

MAO-B i dopamina

Drugi często przywoływany mechanizm to hamowanie monoaminooksydazy B, enzymu rozkładającego między innymi dopaminę. W badaniu Uebelhacka z 1998 roku wyciąg z kavy odwracalnie hamował MAO-B w ludzkich płytkach krwi (IC50 24 µM w nienaruszonych płytkach i 1,2 µM w homogenatach). Kolejność siły poszczególnych kavalaktonów była następująca: demetoksyjangonina, metystycyna, jangonina, dihydrometystycyna, dihydrokavaina, kavaina, a dwie najsilniejsze substancje działały kompetycyjnie (Ki odpowiednio 0,28 i 1,14 µM). Autorzy uznali, że może to być istotny mechanizm działania psychotropowego. Trzeba jednak uczciwie dodać, że to badanie in vitro na płytkach krwi, a nie pomiar dopaminy w mózgu człowieka. Popularne twierdzenie, że kava „podnosi dopaminę”, jest więc hipotezą opartą na takich danych, nie faktem klinicznym.

Czego nie wiemy

Baza LiverTox amerykańskich instytutów zdrowia ujmuje to wprost: kavapironom przypisuje się działanie przeciwlękowe, przeciwbólowe, rozluźniające mięśnie i przeciwdrgawkowe, prawdopodobnie za pośrednictwem układu limbicznego, ale „mechanizm działania farmakologicznych efektów kavy nie został jeszcze wyjaśniony”. Raport FAO/WHO dodaje, że na aktywność wpływa stężenie, rodzaj preparatu i odmiana, a metabolizm kavalaktonów przebiega głównie przez enzym CYP2D6, którego aktywność różni się genetycznie między ludźmi. Kavalaktony mogą też hamować niektóre enzymy P450, co jest podstawą ostrzeżeń o interakcjach z lekami.

Co pokazują badania kliniczne

Mechanizmy to jedno, efekt u ludzi to drugie. W 2013 roku zespół Sarrisa opublikował podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo badanie z udziałem 75 osób z zaburzeniem lękowym uogólnionym. Przez 6 tygodni uczestnicy przyjmowali wodny wyciąg z kavy (120 lub 240 mg kavalaktonów dziennie, zależnie od odpowiedzi) lub placebo. W grupie kavy lęk mierzony skalą Hamiltona spadł istotnie bardziej, z umiarkowaną wielkością efektu (d Cohena 0,62), a u osób z umiarkowanym i ciężkim nasileniem efekt był większy (d 0,82). Remisję osiągnęło 26 procent badanych wobec 6 procent w grupie placebo. Kava była dobrze tolerowana; poza częstszymi bólami głowy nie było różnic w działaniach niepożądanych ani w próbach wątrobowych. Co ciekawe, odpowiedź na kavę wiązała się z polimorfizmami transportera GABA, co spina wątek kliniczny z mechanizmem opisanym wyżej.

Warto pamiętać, że badania kliniczne zwykle używają standaryzowanych wyciągów, a nie tradycyjnego napoju, że obejmują wybrane grupy pacjentów i trwają kilka tygodni, i że ich wyniki nie są instrukcją dawkowania. Więcej o tym, jak działanie przekłada się na codzienne doświadczenie, w opisie efektów kavy, a o wątku wątroby w tekście kava a wątroba.

Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza. Osoby przyjmujące leki, mające problemy z wątrobą lub w ciąży powinny skonsultować się ze specjalistą przed sięgnięciem po kavę.