Dobry stres, zły stres: eustres i dystres

2023-04-26 · 4 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 26 kwietnia 2023

Czy stres zawsze szkodzi

Stres to ewolucyjnie wykształcony mechanizm przetrwania: reakcja organizmu na sytuację ocenianą jako zagrożenie lub wyzwanie, która przestawia gospodarkę hormonalną na tryb szybkiej reakcji. Sam w sobie nie jest ani dobry, ani zły, o czym mówi już klasyczna koncepcja stresu, w której kluczowe jest nie to, czy stresor się pojawił, ale jak długo trwa i jak organizm sobie z nim radzi.

Trzy etapy według Hansa Selyego

To węgiersko kanadyjski endokrynolog Hans Selye jako pierwszy opisał w połowie dwudziestego wieku ogólny zespół adaptacyjny, w skrócie GAS, dzieląc reakcję organizmu na stresor na trzy etapy. W fazie alarmowej rosną parametry koncentracji i motoryki, a organizm mobilizuje zasoby do szybkiej reakcji. W fazie odporności organizm przystosowuje się do działania stresora, opanowuje sytuację albo zaczyna jej ulegać. Faza wyczerpania pojawia się, gdy wyzwanie okazuje się zbyt duże albo trwa zbyt długo, a to właśnie ta faza jest tym, co potocznie nazywamy wypaleniem. Koncepcja Selyego bywa dziś krytykowana za uproszczenia, między innymi za to, że traktuje reakcję stresową jako uniwersalną i niezależną od rodzaju stresora, ale wciąż pozostaje jednym z najczęściej przywoływanych modeli reakcji stresowej i punktem wyjścia do dalszych badań nad osią stresową.

Eustres i dystres, czyli dwa oblicza tej samej reakcji

To również Selye ukuł rozróżnienie na eustres, stres pozytywny, mobilizujący do działania i zwykle krótkotrwały, oraz dystres, stres negatywny, wyczerpujący zasoby i osłabiający zdolność do podejmowania decyzji. Nowy projekt w pracy, wysiłek fizyczny prowadzący do satysfakcjonującego celu czy wspólne kibicowanie drużynie to typowe przykłady eustresu: organizm reaguje podobną falą hormonalną co przy zagrożeniu, ale interpretuje sytuację jako ekscytującą, nie niebezpieczną. Dystres to z kolei rozdrażnienie, nadmierne pobudzenie albo przeciwnie, apatia i wycofanie, którym towarzyszy poczucie, że sytuacja przerasta dostępne zasoby. To, czy dany stresor stanie się dla ciebie eustresem, czy dystresem, zależy w dużej mierze od subiektywnej oceny sytuacji, dlatego dokładnie ten sam bodziec, na przykład wystąpienie publiczne, dla jednej osoby będzie ekscytującym wyzwaniem, a dla innej źródłem paraliżującego lęku.

Kiedy krótkotrwały stres zmienia się w przewlekły

Krótkotrwały stres wywołuje typowe, względnie szybko mijające objawy: napięcie mięśni, przyspieszone tętno, płytszy oddech, suchość w ustach, rozszerzone źrenice, czasem nudności czy przejściowe zaburzenia trawienia. Kluczową rolę odgrywa oś podwzgórze przysadka nadnercza, która odpowiada za wyrzut kortyzolu i adrenaliny, przy jednoczesnym wzroście ciśnienia krwi, poziomu glukozy i chwilowym wyhamowaniu procesów trawiennych. Gdy stresor znika, a faza odporności kończy się sukcesem, organizm wraca do homeostazy. Problem zaczyna się, gdy stresor nie znika, a faza odporności nie przynosi ulgi: wtedy dochodzi do fazy wyczerpania, a stres staje się przewlekły. Objawy przewlekłego stresu są zwykle znacznie trudniejsze do odwrócenia niż epizodyczne pobudzenie: bóle mięśni karku i pleców, zaburzenia snu, spadek odporności, drażliwość i problemy z koncentracją potrafią utrzymywać się tygodniami, nawet gdy pierwotny stresor już dawno zniknął.

Co przewlekły stres robi z ciałem

Przewlekle podwyższony poziom kortyzolu wiąże się między innymi z gorszym nastrojem, spadkiem poziomu dopaminy i serotoniny, a w dłuższej perspektywie z realnym ryzykiem zdrowotnym. Przegląd literatury na temat kortyzolu jako biomarkera ryzyka sercowo naczyniowego wskazuje, że przewlekła aktywacja osi stresowej wiąże się z podwyższonym stanem zapalnym, gorszą kontrolą metaboliczną i zwiększonym ryzykiem chorób sercowo naczyniowych, w tym zawału i udaru. To jeden z powodów, dla których stresu przewlekłego nie warto bagatelizować, nawet jeśli pojedyncze epizody stresu krótkotrwałego są normalną i zdrową częścią funkcjonowania.

Gdzie w tym obrazie jest kava

Kava od dawna funkcjonuje w literaturze etnobotanicznej jako pacyficzny adaptogen, czyli roślina, która ma pomagać organizmowi sprawniej radzić sobie z sytuacjami stresowymi. Część mechanizmów, na które się wskazuje, ma już pewne oparcie w badaniach: kavalaktony w warunkach laboratoryjnych wzmacniają działanie receptorów GABA A, tego samego układu, który hamuje nadmierne pobudzenie neuronów i jest celem działania leków przeciwlękowych. W badaniu z 1998 roku wyciąg z kavy odwracalnie hamował też aktywność enzymu MAO B w płytkach krwi, co bywa przywoływane jako możliwe wyjaśnienie wpływu kavy na nastrój, choć to wynik z badania in vitro, a nie dowód na konkretny efekt kliniczny. Aktualne przeglądy naukowe zaznaczają zresztą wprost, że pełna hierarchia i dokładny mechanizm działania kavalaktonów wciąż nie zostały jednoznacznie ustalone, a wśród proponowanych celów molekularnych wymienia się też kanały sodowe i wapniowe oraz kilka innych receptorów, co pokazuje, że efekt uspokajający kavy prawdopodobnie wynika z kilku równoległych mechanizmów, a nie jednego, prostego przełącznika.

Kava ma też działać rozluźniająco na mięśnie i, jak wskazują niektóre badania, wspierać jakość snu, o czym piszemy szerzej w tekście o kavie i śnie. Jej związek z poziomem kortyzolu opisujemy dokładniej w artykule kortyzol a kava, a mechanizm działania na receptory GABA w tekście kava a GABA.

Czego kava nie zrobi

Kava nie usunie stresora ani nie zastąpi zmiany warunków życia, które doprowadziły do przewlekłego przeciążenia, a jej wpływ na nastrój, o ile w ogóle wystąpi, jest łagodny i krótkotrwały. Ponieważ działa na ośrodkowy układ nerwowy i, jak pokazują badania laboratoryjne, hamuje kilka enzymów wątrobowych uczestniczących w metabolizowaniu leków, nie powinna być łączona z alkoholem ani z lekami rozkładanymi w wątrobie bez wcześniejszej konsultacji z lekarzem, zwłaszcza przy stresie na tyle nasilonym, że wymaga już wsparcia specjalisty. Jeśli zauważasz u siebie objawy fazy wyczerpania, czyli te utrzymujące się tygodniami zaburzenia snu, drażliwość czy stały spadek energii, warto potraktować to jako sygnał do zmiany czegoś w codziennym funkcjonowaniu, a nie tylko do sięgnięcia po kolejny sposób na doraźne wyciszenie się.