Ouderlijke burn-out: wie het treft en waarom

2023-05-04 · 6 min lezen

Redactie van kava.fyi · Laatst bijgewerkt: 4 mei 2023

Hoe ouderlijke burn-out een publiek thema werd

Het concept ouderlijke burn-out verscheen al in de jaren tachtig in de psychologische literatuur, maar het was het werk van de Belgische onderzoekers Isabelle Roskam en Moïra Mikolajczak dat er een wetenschappelijk kader aan gaf en het buiten kringen van specialisten bracht. De analogie met beroepsmatige burn-out is geen toeval: de twee onderzoekers pasten een instrument voor het meten van burn-out op het werk, de Maslach Burnout Inventory, rechtstreeks aan voor gebruik bij het ouderschap.

Vier dimensies van burn-out

De door dit team ontwikkelde vragenlijst Parental Burnout Assessment beschrijft ouderlijke burn-out aan de hand van vier dimensies.

Emotionele uitputting die verbonden is aan de ouderrol: chronische vermoeidheid, gebrek aan geduld, het gevoel dat het ouderschap een last is geworden.
Contrast met je vroegere zelf als ouder: het gevoel dat je vroeger een meer betrokken, geduldige en aanwezige ouder was, en daar nu de middelen niet meer voor hebt.
Verlies van plezier en voldoening in het ouderschap: het verdwijnen van vreugde in kleine, alledaagse momenten met je kind.
Emotionele afstand nemen van kinderen: het contact beperken tot het vervullen van basisbehoeften, kilte, soms het kind behandelen als een plicht om af te vinken.

Wie het het vaakst treft

Het onderzoek van Roskam en Mikolajczak laat zien dat ouderlijke burn-out vaker moeders dan vaders treft, wat de onderzoekers onder meer koppelen aan sociale druk en het geïdealiseerde beeld van het ouderschap dat op sociale media wordt versterkt. Mensen uit individualistische culturen raken ook vaker opgebrand dan mensen uit collectivistische culturen, net als kerngezinnen vergeleken met meergeneratiegezinnen, en onder persoonlijkheidstrekken hangen maladaptief perfectionisme, neuroticisme, introversie en lagere emotionele competentie het sterkst samen met het fenomeen. Extra risicofactoren zijn onder meer gezondheidsproblemen bij het kind, met name een beperking, evenals een zwakke financiële situatie of het gevoel verloren carrièreperspectieven te hebben. Ouders zelf zijn vaak de laatsten die deze symptomen bij zichzelf opmerken, omdat de sociale verwachting dat het ouderschap alleen maar een bron van vervulling zou moeten zijn, het moeilijk maakt om zelfs tegenover jezelf toe te geven dat er iets mis is.

Polen bovenaan de wereldwijde ranglijst

In 2018 en 2019 voerde hetzelfde team, samen met tientallen medewerkers van over de hele wereld, een studie uit onder 42 landen en meer dan 17.000 ouders. Polen kwam bovenaan de lijst te staan, met het hoogste gemiddelde burn-outniveau van alle onderzochte landen, voor België en Canada, terwijl de laagste scores werden opgetekend in Thailand en Cuba. De auteurs van de studie ontdekten dat de sterkste voorspeller van ouderlijke burn-out niet inkomen, economische ongelijkheid of het aantal uren met een kind was, maar de mate van individualisme in een bepaalde cultuur. Hoe meer een samenleving onafhankelijkheid en persoonlijk succes waardeert, hoe minder steun ouders van hun omgeving krijgen, en het is precies dat gebrek aan steun dat cruciaal blijkt. Dit is een belangrijk aandachtspunt voor Polen: aangezien burn-out sterker samenhangt met cultuur dan met het aantal uren met een kind, is het de moeite waard oplossingen te zoeken niet alleen in hoe individuele ouders ermee omgaan, maar ook in hoe de bredere omgeving, buren, familie, werkgevers, omgaat met de behoefte aan steun bij het ouderschap.

Waar burn-out toe leidt als niemand het opmerkt

Onbehandelde ouderlijke burn-out hangt samen met symptomen die lijken op depressie, chronische stress en spanning, toegenomen conflict en agressie, zowel richting een partner als richting een kind, desorganisatie, slaapproblemen, een lager zelfbeeld en levenstevredenheid, en, in extreme gevallen, gedachten om het gezin te verlaten. Je kunt je eigen burn-outniveau beoordelen met de vragenlijst Parental Burnout Assessment, beschikbaar in gevalideerde versies voor veel talen.

De pandemie, en de schoolsluitingen en het thuiswerken die daarmee gepaard gingen, legden wereldwijd extra druk op ouders, waardoor precies die externe hulpbronnen wegvielen, steun van grootouders, institutionele kinderopvang of simpelweg een pauze van een kind, die normaal gesproken herstel van kracht mogelijk maken. Het team van Roskam en Mikolajczak zette zijn onderzoek ook in deze periode voort, en bevestigde dat een plotseling verlies van beschikbare hulpbronnen zich rechtstreeks vertaalt in hogere burn-outniveaus, ongeacht het land.

Hoe hulpbronnen worden opgebouwd

Ouderlijke burn-out is vooral het resultaat van eisen die zwaarder wegen dan de hulpbronnen, psychologisch, vaardigheidsgebonden, financieel, relationeel, waarover een bepaalde ouder beschikt. Het opbouwen van die hulpbronnen is vooral systemisch werk: meer betrokkenheid van een partner en familie, psychologische ondersteuning, het opbouwen van opvoedvaardigheden, en het terugdringen van giftige, perfectionistische opvoedpatronen. Geen enkele stof kan dat vervangen. In de praktijk betekent dit vaak heel concrete, kleine veranderingen: regelmatig tijd, ook al is die kort, alleen voor jezelf, een duidelijke verdeling van huishoudelijke taken tussen partners, en een open gesprek met mensen om je heen over welke steun je daadwerkelijk nodig hebt, in plaats van te wachten tot iemand het raadt.

Waar kava in dit alles past

Kava zal de hulpbronnen van een ouder niet opbouwen en kan de steun van dierbaren of therapie niet vervangen, maar het kan mogelijk een rol spelen bij het verlichten van een deel van het symptoombeeld dat bij burn-out hoort. Kavalactonen versterken in laboratoriumstudies de GABA-A-receptoren, wat samenhangt met het kalmeren van een overgeactiveerd zenuwstelsel, en het is precies chronische prikkelbaarheid en gebrek aan geduld dat wordt genoemd als een van de belangrijkste symptomen van ouderlijke emotionele uitputting. Je kunt meer lezen over hoe kava de slaap beïnvloedt, vaak een van de eerste dingen die lijden bij uitgeputte ouders, in het artikel over kava en slaaponderzoek, en over het effect op cortisolniveaus in het stuk cortisol en kava.

Kava wordt ook soms genoemd als alternatief voor alcohol, waar sommige uitgeputte ouders naar grijpen als snelle ontsnapping, iets wat we behandelen in het artikel kava in plaats van alcohol. Dit is echter geen kwestie van de ene afhankelijkheid inruilen voor de andere: kava werkt, net als alcohol, in op het centrale zenuwstelsel en heeft interacties met medicijnen die in de lever worden afgebroken, waaronder sommige antidepressiva en kalmerende middelen, dus het combineren ervan met alcohol of met voorgeschreven medicijnen vraagt vooraf om een gesprek met een arts, in plaats van de aanname dat er niets ergs kan gebeuren omdat het een plant is.