Kavawortels: een ondergrondse schat

2021-02-20 · 5 min lezen

Redactie van kava.fyi · Laatst bijgewerkt: 20 februari 2021

De plant die zich niet via zaad voortplant

Kava, ook bekend onder lokale namen zoals awa, yaqona of sakau, en wetenschappelijk als Piper methysticum, behoort tot de peperfamilie. Een volwassen struik kan wel vierenhalve meter hoog worden en heeft kenmerkende, grote, hartvormige bladeren. Hoewel de plant zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen vormt, zet hij in de praktijk vrijwel nooit kiemkrachtig zaad. Daarom wordt kava bijna uitsluitend vegetatief vermeerderd, uit stengeldelen die tijdens de wortel-oogst van de moederplant worden afgescheiden.

In de praktijk betekent dit dat nieuwe struiken genetisch identiek zijn aan de plant waarvan ze afkomstig zijn. Stekken zijn meestal vijftien tot twintig centimeter lang en worden gesneden van lage of jonge stengels. Eenmaal geplant, duurt de teelt drie tot vijf jaar voordat de wortels eigenschappen ontwikkelen die de oogst rechtvaardigen. Dat is een lange cyclus voor een gewasplant, veel langer dan voor de meeste groenten of granen, en een van de redenen waarom de kwaliteit en herkomst van de wortel zo sterk meetellen voor het eindproduct.

Bodem, schaduw en regen: de omstandigheden die kava nodig heeft

Kavastruiken groeien alleen in goed doorlatende, losse grond die de wortels constant toegang tot lucht geeft. De groei wordt bevorderd door lichte schaduw, temperaturen tussen 21 en 35 graden Celsius, een relatieve luchtvochtigheid die kan oplopen tot wel honderd procent, en een jaarlijkse neerslag van meer dan 2000 millimeter. Dit zijn omstandigheden die typerend zijn voor vochtige, bergachtige tropische regio's van de Pacifische eilanden: Vanuatu, Fiji, Tonga, Samoa, Micronesië, Frans-Polynesië en Hawaï, waar de plant al meer dan drieduizend jaar wordt geteeld en diep verweven is met de geneeskunde en sociale rituelen van deze culturen.

Op veel van deze plekken blijft het telen van kava het domein van kleine, onafhankelijke familiebedrijven, voor wie het zowel een bron van levensonderhoud is als van aanzien binnen de lokale gemeenschap. Het werk gebeurt grotendeels handmatig, en plantages worden vaak aangelegd op moeilijk bereikbaar hoogland, waar bodem- en klimaatomstandigheden het gunstigst zijn.

Waarom de wortel het waardevolste deel is

De keuze voor de wortel als grondstof is niet willekeurig. Onderzoek naar kavachemotypes, waaronder werk van Siméoni en Lebot gepubliceerd in het tijdschrift Biochemical Systematics and Ecology, laat zien dat het gehalte en de verhoudingen van kavalactonen, de belangrijkste actieve stoffen van de plant, duidelijk variëren afhankelijk van het plantdeel, de cultivar en de leeftijd. In de bladeren domineren andere kavalactonen dan in de wortel: het is in de wortel en de wortelstok dat de concentratie kavaïne en methysticine het hoogst is, en in de zijwortels kan die twee tot drie keer hoger zijn dan in alleen de wortelstok. Een recentere studie, gepubliceerd in 2025 en gericht op kava geteeld op de eilanden Taveuni, Qamea en Rabi op Fiji, bevestigt dat het kavalactonenprofiel sterk afhangt van de specifieke cultivar en teeltlocatie, wat direct van invloed is op de kwaliteit en voorspelbaarheid van de effecten van de grondstof.

De kenmerkende effecten van kava komen vooral van zes belangrijkste kavalactonen: desmethoxyyangonine, dihydrokavaïne, yangonine, kavaïne, dihydromethysticine en methysticine, die samen meestal ongeveer 96 procent uitmaken van alle kavalactonen die in de plant aanwezig zijn. De rest bestaat uit een tiental kleinere verbindingen uit dezelfde chemische groep, plus kleine hoeveelheden andere stoffen, waaronder flavokavainen. De verhoudingen tussen deze zes stoffen bepalen wat het chemotype van een cultivar wordt genoemd, en dat is grotendeels bepalend voor de vraag of een bepaalde kava meer ontspannend of meer gespreksbevorderend werkt. Meer over hoe dit werkt vind je in het artikel over kavalactonen en het stuk over hoe kava werkt.

Wat er na de oogst gebeurt

Eenmaal opgegraven worden de wortels ontdaan van fijne worteltjes, gewogen, ongeveer tien minuten geweekt, en vervolgens nog eens een half uur gewassen. De schoongemaakte wortels worden op speciale rekken uitgelegd en vier tot zes uur luchtgedroogd, waarna ze een verder, gecontroleerd droogproces ondergaan dat meestal ongeveer een dag duurt. De gedroogde wortels worden vervolgens gebroken, en het vochtgehalte wordt gecontroleerd: als dat het aanvaardbare niveau overschrijdt, gaat het materiaal terug de droging in. Pas als de grondstof volledig droog is, gaat die naar de maalinstallatie, waar het poeder wordt geproduceerd dat klaar is voor het bereiden van het drankje.

Dit meertraps proces heeft direct invloed op de farmacologie van kava. Een klinische studie naar de farmacokinetiek van kavalactonen na orale toediening van een gestandaardiseerd extract vond dat verschillende kavalactonen binnen één tot drie uur na inname hun maximale bloedconcentratie bereiken, waarbij de afzonderlijke stoffen onderling verschillen in opname- en eliminatiesnelheid. Dat is een van de redenen waarom de kwaliteit van het drogen en bewaren van de wortel niet alleen meetelt voor de smaak, maar ook voor hoe voorspelbaar de effecten van het uiteindelijke drankje zijn.

Waarom de herkomst van de wortel ertoe doet

Als voorspelbare, traditionele kava-effecten belangrijk voor je zijn, is het de moeite waard om te weten waar de grondstof vandaan komt en van welk deel van de plant die gemaakt is. Cultivars die als noble worden geclassificeerd, hebben een hoger aandeel kavaïne ten opzichte van methysticine en dihydromethysticine, wat wordt geassocieerd met een zachter effectprofiel, terwijl two-day (tudei) cultivars een andere chemische samenstelling hebben en traditioneel met meer voorzichtigheid worden behandeld vanwege hun langduriger effect. Dit onderscheid is niet alleen een marketingpunt maar een echt chemisch verschil dat wordt bevestigd door chemotype-analyses. Wil je weten hoe je op deze manier bereide wortel, in lijn met de traditie, tot een drankje verwerkt, zie dan ook het stuk over het bereiden van kava en over de verschillen tussen poeder en instant.

Kavawortel wordt niet voor niets soms een ondergrondse schat genoemd: het is daar, over meerdere jaren van langzame groei, dat alle chemische complexiteit zich opbouwt die het karakter bepaalt van een plant die al duizenden jaren gewaardeerd wordt op de Pacifische eilanden. Hoe langer en zorgvuldiger de teelt wordt uitgevoerd, hoe voorspelbaarder en gelijkmatiger de samenstelling van de wortel wordt, en het is precies dat geduld, uitgesmeerd over jaren, in plaats van enige losse landbouwtechniek, dat grondstof van goede kwaliteit onderscheidt van een willekeurige partij.