Goede stress, slechte stress: eustress en distress

2023-04-26 · 5 min lezen

Redactie van kava.fyi · Laatst bijgewerkt: 26 april 2023

Doet stress altijd kwaad

Stress is een evolutionair overlevingsmechanisme: de reactie van het lichaam op een situatie die als bedreiging of uitdaging wordt beoordeeld, waarbij het hormonale systeem in een staat van snelle respons wordt gezet. Op zichzelf is het niet goed of slecht, zoals het klassieke stressconcept al duidelijk maakt: het gaat er niet om of er een stressor optreedt, maar hoelang die aanhoudt en hoe goed het lichaam ermee omgaat.

Drie fasen volgens Hans Selye

Het was de Hongaars-Canadese endocrinoloog Hans Selye die halverwege de twintigste eeuw als eerste het algemeen aanpassingssyndroom beschreef, kortweg GAS, waarbij hij de reactie van het lichaam op een stressor in drie fasen indeelde. In de alarmfase stijgen concentratie en motorische parameters, doordat het lichaam middelen mobiliseert voor een snelle reactie. In de weerstandsfase past het lichaam zich aan de stressor aan, waarbij het de situatie ofwel onder controle krijgt, ofwel eraan begint te bezwijken. De uitputtingsfase treedt op wanneer de uitdaging te groot blijkt of te lang aanhoudt, en het is deze fase die algemeen bekendstaat als burn-out. Selyes concept wordt tegenwoordig soms bekritiseerd om zijn versimpelingen, onder meer omdat het de stressreactie als universeel en onafhankelijk van het type stressor behandelt, maar het blijft een van de vaakst aangehaalde modellen van de stressreactie en een uitgangspunt voor verder onderzoek naar de stressas.

Eustress en distress: twee gezichten van dezelfde reactie

Het was ook Selye die het onderscheid muntte tussen eustress, positieve stress die je aanzet tot actie en meestal kortstondig is, en distress, negatieve stress die hulpbronnen uitput en de besluitvorming verzwakt. Een nieuw project op het werk, fysieke inspanning die naar een bevredigend doel leidt, of samen een team aanmoedigen, zijn typische voorbeelden van eustress: het lichaam produceert een vergelijkbare hormonale opstoot als bij een bedreiging, maar interpreteert de situatie als spannend in plaats van gevaarlijk. Distress uit zich op zijn beurt als prikkelbaarheid, overmatige opwinding of, omgekeerd, apathie en terugtrekgedrag, samen met het gevoel dat de situatie de beschikbare hulpbronnen overstijgt. Of een bepaalde stressor voor jou eustress of distress wordt, hangt grotendeels af van je subjectieve beoordeling van de situatie, en dat is precies waarom exact dezelfde prikkel, spreken in het openbaar bijvoorbeeld, voor de een een spannende uitdaging is en voor de ander een bron van verlammende angst.

Wanneer kortdurende stress chronisch wordt

Kortdurende stress geeft typische, relatief snel wegebbende symptomen: spierspanning, een sneller kloppend hart, oppervlakkigere ademhaling, een droge mond, verwijde pupillen, soms misselijkheid of tijdelijke spijsverteringsklachten. Een sleutelrol is weggelegd voor de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as, die de afgifte van cortisol en adrenaline aandrijft, samen met een stijging van bloeddruk en glucose en een tijdelijke vertraging van spijsverteringsprocessen. Zodra de stressor verdwijnt en de weerstandsfase succesvol eindigt, keert het lichaam terug naar homeostase. Het probleem begint wanneer de stressor niet verdwijnt en de weerstandsfase geen verlichting brengt: dan treedt de uitputtingsfase in en wordt stress chronisch. De symptomen van chronische stress zijn doorgaans veel moeilijker om te keren dan episodische opwinding: nek- en rugpijn, slaapstoornissen, verzwakte immuniteit, prikkelbaarheid en concentratieproblemen kunnen weken aanhouden, zelfs als de oorspronkelijke stressor allang verdwenen is.

Wat chronische stress met het lichaam doet

Chronisch verhoogd cortisol wordt onder meer gekoppeld aan een slechtere stemming en dalende dopamine- en serotoninespiegels, en op de langere termijn aan een reëel gezondheidsrisico. Een literatuuroverzicht over cortisol als biomarker voor cardiovasculair risico vindt dat chronische activering van de stressas samenhangt met verhoogde ontsteking, slechtere metabole controle en een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, waaronder hartinfarct en beroerte. Dat is een reden om chronische stress niet lichtvaardig af te doen, ook al zijn losse episodes van kortdurende stress een normaal en gezond onderdeel van het functioneren.

Waar kava in dit plaatje past

Kava figureert al lang in de etnobotanische literatuur als een Pacifische adaptogeen, een plant waarvan wordt gezegd dat die het lichaam helpt om beter om te gaan met stressvolle situaties. Sommige van de voorgestelde mechanismen hebben inmiddels een zekere mate van steun in onderzoek: kavalactonen versterken onder laboratoriumcondities de GABA-A-receptoren, hetzelfde systeem dat overmatige neuronale activiteit dempt en het doelwit is van angstremmende medicijnen. In een studie uit 1998 remde kava-extract ook op omkeerbare wijze de activiteit van het enzym MAO-B in bloedplaatjes, iets wat soms wordt aangehaald als mogelijke verklaring voor het effect van kava op de stemming, al gaat het hier om een in-vitrobevinding en niet om bewijs van een specifiek klinisch effect. Actuele wetenschappelijke overzichten stellen zelfs ronduit dat de volledige hiërarchie en het precieze werkingsmechanisme van kavalactonen nog altijd niet sluitend zijn vastgesteld, en tot de voorgestelde moleculaire aangrijpingspunten behoren ook natrium- en calciumkanalen en verschillende andere receptoren, wat erop wijst dat het kalmerende effect van kava waarschijnlijk voortkomt uit meerdere, parallel werkende mechanismen in plaats van uit één simpele schakelaar.

Kava zou ook een spierontspannend effect hebben en, zoals sommige studies suggereren, de slaapkwaliteit ondersteunen, iets wat we dieper behandelen in het stuk over kava en slaap. De relatie met het cortisolniveau beschrijven we in meer detail in het artikel cortisol en kava, en het werkingsmechanisme op GABA-receptoren in het stuk kava en GABA.

Wat kava niet zal doen

Kava zal de stressor niet wegnemen, en het vervangt evenmin de verandering in levensomstandigheden die tot de chronische overbelasting heeft geleid, en het effect op de stemming, voor zover dat al optreedt, is mild en kortstondig. Omdat het inwerkt op het centrale zenuwstelsel en, zoals laboratoriumstudies laten zien, verschillende leverenzymen remt die betrokken zijn bij het metaboliseren van medicijnen, moet het niet zonder overleg met een arts worden gecombineerd met alcohol of met medicijnen die in de lever worden afgebroken, zeker niet wanneer de stress al ernstig genoeg is om gespecialiseerde ondersteuning nodig te hebben. Als je bij jezelf signalen van de uitputtingsfase opmerkt, slaapstoornissen, prikkelbaarheid of een gestage daling van energie die weken aanhoudt, is het de moeite waard dat te zien als een signaal om iets in je dagelijks leven te veranderen, en niet alleen als aanleiding om naar nog een snelle manier te grijpen om te kalmeren.