Jakie są objawy zaburzeń lękowych
· 4 min czytania
Strach i niepokój są ewolucyjnie starymi mechanizmami, które od tysięcy lat pomagają ludziom unikać zagrożenia. Problem zaczyna się wtedy, gdy ten mechanizm włącza się zbyt często, zbyt silnie albo bez wyraźnego powodu i zaczyna przeszkadzać w normalnym życiu. Wtedy mówimy już nie o zwykłym lęku, ale o zaburzeniu lękowym.
Jak definiuje to Światowa Organizacja Zdrowia
Według Światowej Organizacji Zdrowia zaburzenia lękowe charakteryzują się nadmiernym lękiem i niepokojem oraz towarzyszącymi im zaburzeniami zachowania, przy czym objawy są na tyle poważne, że powodują istotny stres lub upośledzenie funkcjonowania. WHO wyróżnia kilka głównych typów zaburzeń lękowych: uogólnione zaburzenie lękowe, cechujące się nadmiernym, trudnym do opanowania zamartwianiem się; zespół lęku napadowego, w którym dominują nawracające ataki paniki; zaburzenie lęku społecznego, objawiające się silnym strachem przed oceną w sytuacjach społecznych; oraz zaburzenie lękowe separacyjne, związane z nadmiernym lękiem przed rozstaniem z bliską osobą. Dla większości z nich istnieje skuteczne leczenie psychologiczne, a w zależności od wieku i nasilenia objawów rozważa się też leczenie farmakologiczne. Skala zjawiska jest spora: według danych Światowej Organizacji Zdrowia w 2023 roku z jakimś zaburzeniem lękowym żyło na świecie około 470 milionów ludzi, w tym 146 milionów dzieci i nastolatków, co czyni tę grupę zaburzeń jedną z najczęstszych wśród wszystkich problemów zdrowia psychicznego.
Lęk pierwotny i wtórny
W praktyce klinicznej rozróżnia się lęk pierwotny, który nie jest powiązany z innymi zaburzeniami psychicznymi lub somatycznymi, oraz lęk wtórny, pojawiający się jako element przebiegu innych schorzeń, na przykład depresji czy stanów związanych z odstawieniem alkoholu. Współwystępowanie kilku zaburzeń jednocześnie zwykle wiąże się z poważniejszymi objawami i większymi trudnościami terapeutycznymi, dlatego rzetelna diagnoza wymaga uwzględnienia całego obrazu klinicznego, a nie tylko samego lęku.
Czy każdy lęk to już zaburzenie
Nie. Strach i niepokój w obliczu realnego zagrożenia są normalną, przystosowawczą reakcją organizmu. Zaburzenie lękowe różni się od tego poczuciem niekontrolowanego zagrożenia, które może pojawić się bez żadnej bezpośredniej, uchwytnej przyczyny i które ma potencjalnie dewastujący wpływ na codzienne funkcjonowanie. Skoro ocena tego, czy dany lęk jest racjonalny, bywa subiektywna i trudna, warto skupić się raczej na konkretnych objawach niż na próbie oceniania, czy strach jest uzasadniony.
Trzy wymiary objawów lęku
Obszerny przegląd naukowy opublikowany w 2021 roku w czasopiśmie The Lancet przez Brendę Penninx, Daniela Pine'a, Emily Holmes i Andreasa Reifa opisuje zaburzenia lękowe jako grupę zaburzeń charakteryzujących się nadmiernym lękiem i unikaniem postrzeganych zagrożeń, które są uporczywe i upośledzają funkcjonowanie, a ich podłożem jest zaburzona praca obwodów mózgowych odpowiedzialnych za reagowanie na niebezpieczeństwo. Autorzy przeglądu wskazują, że na ryzyko zachorowania wpływają zarówno czynniki genetyczne, jak i środowiskowe oraz ich wzajemne, epigenetyczne powiązania, a zaburzenia lękowe często współwystępują ze sobą nawzajem oraz z innymi zaburzeniami psychicznymi, zwłaszcza depresją, a także z chorobami somatycznymi. Objawy lęku można podzielić na trzy powiązane ze sobą wymiary, które często się przenikają i wzajemnie maskują.
Pierwszy to objawy psychopatologiczne, obejmujące zarówno sferę emocjonalną, czyli poczucie zagrożenia, przerażenie, rozdrażnienie i silne obawy, jak i sferę poznawczą, w tym trudności z koncentracją, zaburzenia pamięci i poczucie oderwania od rzeczywistości. Drugi wymiar to objawy behawioralne, które mogą przybierać formę nadpobudliwości, na przykład niepokoju ruchowego czy impulsywnej ucieczki, albo przeciwnie, formę zablokowania, jak zaburzenia mowy czy osłupienie. Trzeci wymiar to objawy wegetatywno-somatyczne: przyspieszone bicie serca, ból w klatce piersiowej, rozstrój żołądka, częste oddawanie moczu, nadmierne pocenie się, drżenie, hiperwentylacja, uczucie ściśniętego gardła czy zaburzenia snu.
W przypadku uogólnionego zaburzenia lękowego dominują wyraźne, trudne do opanowania zmartwienia dotyczące codziennych spraw, którym towarzyszą stałe napięcie, zmęczenie, drażliwość i napięcie mięśniowe utrzymujące się przez co najmniej sześć miesięcy. Lęk napadowy charakteryzuje się nawracającymi, nieoczekiwanymi atakami paniki z licznymi objawami fizycznymi, takimi jak kołatanie serca, duszność czy zawroty głowy, i wymaga minimum miesiąca takich epizodów, by mówić o zaburzeniu. Z kolei lęk społeczny wiąże się z wyraźnym, nieproporcjonalnym strachem przed negatywną oceną innych osób, prowadzącym do unikania sytuacji społecznych przez okres co najmniej sześciu miesięcy.
Kiedy warto szukać pomocy
Jeśli opisane objawy utrzymują się dłużej i realnie ograniczają funkcjonowanie w pracy, szkole czy relacjach, nie warto czekać, aż same ustąpią. Zaburzenia lękowe należą do dobrze poznanych i skutecznie leczonych schorzeń, a im wcześniej zostaną zdiagnozowane, tym łatwiej wrócić do równowagi. Diagnoza i dobór leczenia powinny zawsze należeć do specjalisty, nie do samodzielnej oceny na podstawie artykułu w internecie. Warto też pamiętać, że mimo powszechności zaburzeń lękowych, wiele osób z rozpoznanymi objawami nigdy nie sięga po profesjonalną pomoc, często z obawy przed stygmatyzacją albo z przekonania, że silny lęk to coś, z czym trzeba sobie poradzić samodzielnie. Tymczasem to jedna z tych dziedzin medycyny, w której wczesna interwencja realnie skraca czas cierpienia.
Miejsce kavy w tym obrazie
Kava bywa opisywana jako roślina o właściwościach przeciwlękowych, a niektóre badania kliniczne rzeczywiście wykazały jej przewagę nad placebo w łagodzeniu objawów lęku, choć wyniki innych, większych badań są mniej jednoznaczne. Nawet w najbardziej optymistycznym scenariuszu kava może być co najwyżej wsparciem w codziennym radzeniu sobie z napięciem, a nie lekiem ani zamiennikiem terapii czy leczenia farmakologicznego zaburzeń lękowych. Nie powinna być też łączona z alkoholem ani z lekami metabolizowanymi w wątrobie, w tym z lekami przeciwlękowymi i przeciwdepresyjnymi, ponieważ oba te połączenia mogą nasilać obciążenie tego narządu i ryzyko działań niepożądanych. Więcej o samym zjawisku lęku i o tym, co na jego temat mówią badania nad kavą, przeczytasz w artykułach kava a lęk: przegląd badań oraz eksperci o kavie.