Kava a kobiety: tradycja Pacyfiku i co mówią badania

2022-05-24 · 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 24 maja 2022

Kobiety z Fidżi przy misie tanoa, fotografia archiwalna

Przez większość udokumentowanej historii kavy kobiety stały poza kręgiem pijących. Jednocześnie mity o pochodzeniu rośliny stawiały kobiece ciało w samym jej centrum, a przygotowanie napoju w części Polinezji należało do młodych kobiet. Dziś obraz jest inny: kobiety piją kavę, uprawiają ją i sprzedają, a kilka badań klinicznych dotyczyło właśnie kobiet. Ten tekst porządkuje, co wiadomo z antropologii i co z medycyny, bez upiększeń.

Kto mógł pić kavę

Według raportu FAO i WHO z 2016 roku napój z korzenia Piper methysticum pito w ceremoniach Polinezji, Melanezji i Mikronezji od ponad dwóch tysięcy lat, i to, jak zaznaczają autorzy, „głównie mężczyźni”. Antropolog James West Turner, podsumowując literaturę w czasopiśmie Ethnology, pisze wprost, że ograniczenia dotyczące tego, kto może pić kavę, były cechą uniwersalną: opierały się na płci, wieku i randze, a picie było „niemal wszędzie zastrzeżone dla mężczyzn”. Były jednak wyjątki, i to one są ciekawe:

w społeczeństwach wodzowskich, na przykład na Pohnpei, ranga przeważała nad płcią, więc kobieta wysokiego rodu mogła pić;
w części społeczności zakaz łagodzono po menopauzie (Turner powołuje się tu na monografię Rona Bruntona z 1989 roku);
w zachodniej Polinezji przygotowanie napoju należało do młodej kobiety, podczas gdy na przedchrześcijańskich Fidżi robili to młodsi mężczyźni, a pili wyłącznie starsi.

Najlepiej znanym przykładem tej ostatniej roli jest samoańska ceremonia ʻava. Jeśli napój miesza kobieta, zwyczaj wymaga, by była to niezamężna córka wodza (taupou); córki wodzów tradycyjnie uczono przygotowywania ʻava. W Tonga z kolei niezamężne młode kobiety, touʻa, pełnią rolę usługujących w klubach kavy, w których piją tylko mężczyźni. Więcej o samych ceremoniach i regionach znajdziesz na mapie wysp kavy.

Dlaczego wykluczano kobiety: płodność, wstyd i mity

Turner zbiera kilka tradycyjnych uzasadnień zakazu. Na Erromango w południowym Vanuatu wierzono, że kava czyni kobiety bezpłodnymi, a nałogowe picie prowadzi u mężczyzn do impotencji. Autor dodaje od razu, że nie ma dowodów naukowych na negatywny wpływ kavy na płodność, i że po chrystianizacji i w czasach kolonialnych zakazy dla kobiet zniesiono „bez negatywnych konsekwencji dla płodności”.

Drugie uzasadnienie to wstyd. Na Tannie, jak relacjonował Brunton, tłumaczono zakaz tym, że kava wzięła się z kobiecego łona, więc w obecności drugiej płci zarówno mężczyźni, jak i kobiety odczuwali wstyd wobec tego, co robi się z rośliną. Kobiety musiały omijać miejsce picia od godziny poprzedzającej zachód słońca, gdy zaczynało się przygotowanie napoju, choć to one szykowały jedzenie spożywane podczas rytuału.

Trzecie źródło to mity. Wspólnym motywem opowieści o pochodzeniu kavy, opisanym przez Lamonta Lindstroma, jest pierwsza roślina wyrastająca z pochowanego ciała. Takie mity zebrano na wyspie Pentecost, w Tonga, na Upolu w Samoa i na Pohnpei. Lindstrom nazwał ten motyw „kiełkującym trupem”: śmierć, która daje życie. W wielu wersjach ciałem jest ciało kobiety, co spina w jedną figurę płodność, śmierć i moc rośliny. To wyjaśnia, dlaczego tak pilnowano, by kava i seksualność się nie stykały: roślina „z kobiety” była święta i niebezpieczna zarazem.

Kobiety i kava dzisiaj

Współczesny obraz jest zróżnicowany. Na Fidżi kavę piją zarówno mężczyźni, jak i kobiety, a na Hawajach historycznie używały jej obie płcie i wszystkie warstwy społeczne. W Vanuatu, gdzie według Lindstroma roślinę udomowiono około 3000 lat temu i gdzie tradycyjnie kobiety piły ją tylko w nielicznych społecznościach, zmiana zaszła głównie w miastach. W Port Vila kobiety piją, uprawiają i sprzedają kavę, a niektóre prowadzą własne nakamale, choć branża pozostaje zdominowana przez mężczyzn.

Liczby potwierdzają, że różnica nie zniknęła. W badaniu 150 dorosłych z Vanuatu, cytowanym w raporcie FAO i WHO, przynajmniej raz w tygodniu piło 51 procent mężczyzn i 11 procent kobiet, a codziennie 27 procent mężczyzn i 17 procent kobiet. Średnia dzienna porcja wynosiła 4,1 muszli u mężczyzn i 3,0 u kobiet.

Co badano u kobiet: okres menopauzy

Najczęściej cytowane badania z udziałem kobiet dotyczą okresu okołomenopauzalnego i pochodzą z Włoch sprzed dwóch dekad. Warto znać ich skalę, zanim zacznie się wyciągać wnioski.

Cagnacci i wsp., 2003. Trzymiesięczne, randomizowane, ale otwarte (bez zaślepienia) badanie u 68 kobiet w okresie okołomenopauzalnym: wapń jako kontrola (34 osoby) lub wapń z ekstraktem kavy w dawce 100 mg (15) albo 200 mg (19) dziennie. Lęk mierzony skalą STAI spadł istotnie po 1 i 3 miesiącach, objawy klimakteryczne i depresyjne także, ale tylko spadek lęku był istotnie większy niż w grupie kontrolnej.
De Leo i wsp., 2000 i 2001. 40 kobiet po menopauzie naturalnej lub chirurgicznej przez 6 miesięcy otrzymywało hormonalną terapię zastępczą z ekstraktem kavy (100 mg) lub z placebo. Wynik w skali lęku Hamiltona (HAMA) spadł we wszystkich czterech grupach, ale bardziej w grupach z kavą. Autorzy uznali, że ekstrakt przyspiesza ustępowanie objawów psychicznych, a hormony robią swoje.

Oba badania są małe, jedno nie miało placebo, a używano w nich standaryzowanych ekstraktów, nie tradycyjnego napoju. Nie da się ich mechanicznie przenieść na kavę pitą w domu. Szerszy kontekst badań nad lękiem opisujemy w tekście o kavie a lęku.

Jest jeszcze jedno, nowsze i lepiej zaprojektowane badanie, w którym kobiety pojawiają się w wynikach. W australijskiej próbie z 2013 roku (75 osób z zespołem lęku uogólnionego, 6 tygodni, podwójnie ślepa, wodny ekstrakt 120 lub 240 mg kawalaktonów dziennie) kava, w porównaniu z placebo, istotnie zwiększyła popęd seksualny u kobiet w jednej z podskal kwestionariusza ASEX (p = 0,040), a poprawa funkcji seksualnych w całej grupie silnie korelowała ze spadkiem lęku. Autorzy widzą tu raczej efekt ustąpienia lęku niż działanie „afrodyzjaku”; szerzej o tym w tekście o kavie jako afrodyzjaku.

Ciąża, karmienie piersią i ostrożność

Tu źródła są zgodne. Amerykańskie NCCIH podaje, że kava „może nieść szczególne ryzyko w ciąży lub podczas karmienia piersią”. Turner odnotowuje zalecenia, by kobiety w ciąży powstrzymały się od picia, oraz fidżyjskie przekonanie, że kava może wywołać poronienie; sam zauważa, że tradycyjny zakaz mógł mieć sens praktyczny, bo we wczesnej ciąży kobieta może nie wiedzieć o swoim stanie. Zanim ktokolwiek sięgnie po kavę w tym okresie, rozmowa z lekarzem jest niezbędna. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.

Czego nie wiemy

W dawnych tekstach marketingowych kava bywała polecana na bolesne miesiączki i zespół napięcia przedmiesiączkowego. Nie znaleźliśmy badań klinicznych, które by to sprawdzały, dlatego te wątki pomijamy. Wiadomo, że kawalaktony działają uspokajająco i rozluźniająco, ale to nie to samo co udowodniony wpływ na ból menstruacyjny. Historia kavy i kobiet jest historią zakazu, który stopniowo się rozpadał, a badania dopiero zaczynają go doganiać.