Kava en muziek: een muzikale reis door Fiji
· 5 min lezen
Bula: het eerste woord dat je zult horen
Als je ooit op Fiji terechtkomt, zul je waarschijnlijk als eerste Bula horen. Het is de meest gebruikelijke lokale begroeting, en de uitdrukking Ni bula, ni bula kece sara, ruwweg welkom, welkom aan jullie allemaal, vat het best de openheid en warmte samen waarmee eilandbewoners gasten begroeten. Het is geen toeval dat hetzelfde woord ook voorkomt in de namen van veel traditionele welkomstliederen. Op Fiji zijn muziek en gastvrijheid net zo nauw verweven als muziek en kava, lokaal bekend als yaqona.
Een ceremonie die ook een concert is
De auteurs van Kava: The Pacific Elixir, dat de etnobotanie, geschiedenis en chemie van de plant in de hele Pacifische regio behandelt, benadrukken dat kava al duizenden jaren een veel bredere rol vervult dan die van een drankje. Het is sociaal bindmiddel, onderdeel van welkomstrituelen, onderhandelingen en alledaagse bijeenkomsten. Op Fiji volgt de traditionele yaqona-ceremonie een vaste volgorde: de wortel wordt met water gemengd in een houten vat genaamd een tanoa, gezeefd door vezels van hibiscusbast, en vervolgens geserveerd in een volgorde die de sociale hiërarchie van de deelnemers volgt, te beginnen bij de eregast of het opperhoofd. Het geheel wordt begeleid door ritmisch klappen, cobo genoemd, een blijk van respect voor degene die serveert en voor de gemeenschap.
Het is precies in deze setting dat er ruimte ontstaat voor muziek. Een bijeenkomst rond de tanoa kan lang duren, soms wel vele uren, en gezamenlijk zingen en instrumenten bespelen vullen op natuurlijke wijze de tijd tussen de rondes van het drankje. Dit is dan ook geen muziek die voor een buitenstaand publiek wordt opgevoerd, maar eerder een natuurlijke verlenging van het gesprek, waar iedereen die in de buurt zit zich bij aansluit.
Sigidrigi: zingen tijdens het drinken
Dit soort informele muziekmakerij die het drinken van kava begeleidt, heeft op Fiji een eigen naam en de status van een apart muzikaal genre: sigidrigi. Zoals de etnomusicoloog Jennifer Cattermole beschrijft in een artikel uit 2009 in het tijdschrift Transforming Cultures eJournal, komt de naam sigidrigi zelf van het Engelse sing drink. Het genre wortelde bijzonder sterk op Taveuni, het op twee na grootste eiland van Fiji, waar groepen mannen hun yaqona-drinksessies begeleiden met meerstemmig zingen, meestal op gitaar en ukelele.
Cattermole vestigt de aandacht op meer dan alleen het geluid zelf: sigidrigi-teksten verwijzen heel vaak naar specifieke plaatsen, valleien, dorpen, rivieren, en bouwen zo iets als een klankkaart van de identiteit van de lokale gemeenschap. Door samen kava te drinken en over een bepaalde plek te zingen, bevestigen deelnemers in feite hun band ermee. Muziek wordt op deze manier een middel om de band met het land en de gemeenschap in stand te houden, niet alleen vermaak.
Het is de moeite waard om toe te voegen dat sigidrigi een informeel fenomeen is, dat meestal plaatsvindt buiten de formele opperhoofdceremonie om en zonder vaste regels voor het repertoire. Deelnemers zitten dicht bij elkaar, meestal op matten, vlak naast de tanoa, en bouwen meerstemmige harmonieën op via een oproep-en-antwoordmethode, waarbij één stem een frase begint en de anderen die overnemen. Dit verschilt sterk van meer geformaliseerde vormen van Fijische ceremoniële muziek, zoals meke, de traditionele liederen en dansen die worden opgevoerd bij belangrijke stamgelegenheden, waar choreografie en tekst vooraf vastliggen en van generatie op generatie worden doorgegeven.
Liederen die de eilandgrenzen overleefden
Sommige liederen die verbonden zijn met de Pacifische traditie hebben ver buiten Fiji gereisd. Een voorbeeld is Isa Lei, tegenwoordig gezien als het onofficiële afscheidslied van de eilanden, uitgevoerd bij het uitzwaaien van gasten en reizigers. De oorsprong ervan is omstreden: sommige bronnen, waaronder de Fiji Times, schrijven het toe aan Ratu Tevita Uluilakeba, vader van Ratu Sir Kamisese Mara, de eerste premier van het onafhankelijke Fiji, die het naar verluidt in het tweede decennium van de twintigste eeuw zou hebben gecomponeerd voor een geliefde die het eiland Lakeba bezocht. Een andere versie wijst op Tongaanse wortels voor de melodie, geleend en herwerkt door Fijische soldaten. Welke versie ook dichter bij de waarheid ligt, het dispuut zelf laat zien hoe diep muziek verweven is met de regionale identiteit, en hoe levendig de lokale verhalen erover nog altijd zijn.
Een traditie die niet eindigt
De muziekscene van Fiji is niet blijven stilstaan bij traditionele liederen. Naast artiesten die het klassieke repertoire levend houden, zijn er artiesten die lokale klanken mengen met pop, funk of hedendaagse elektronische productie, vaak nog steeds voortbouwend op klassieke melodieën en teksten. De bevolking van Fiji telt tegenwoordig minder dan 900.000 mensen, maar het muzikale erfgoed van de eilanden is verrassend rijk en gevarieerd, van koorzang in de kerk, via sigidrigi, tot hedendaagse radiogeluiden.
Wat al deze lijnen met elkaar verbindt, is een gemeenschappelijke noemer: kava als aanleiding om samen te komen, waarbij muziek geen extraatje is maar de natuurlijke taal van de gemeenschap.
Datzelfde mechanisme, samen zitten, samen drinken en samen zingen, heeft ervoor gezorgd dat Pacifische muziek ook buiten haar oorspronkelijke regio is gaan reizen. Naarmate kava buiten Oceanië populairder wordt, bijvoorbeeld in de vorm van kavabars in de Verenigde Staten, bereiken opnames en afspeellijsten van traditionele en hedendaagse muziek van de Pacifische eilanden ook een westers publiek, vaak op de achtergrond gedraaid tijdens gezamenlijk drinken. Het is, op een bepaalde manier, een omkering van de oorspronkelijke volgorde: in plaats van muziek die een lokaal ritueel begeleidt, krijgen we een ritueel dat samen met zijn soundtrack wordt geëxporteerd, zij het zelden met de volledige sociale context die het op zijn thuiseilanden draagt.
Voor iedereen die kava alleen kent in zijn versimpelde westerse vorm, is het goed om te bedenken dat aan de wortel van dit ritueel iets veel complexers ligt dan het drankje zelf: een web van verbindingen tussen gastvrijheid, sociale hiërarchie, muziek en collectief geheugen, samen opgebouwd over vele generaties en nog altijd levend op de eilanden van Fiji. Wil je de bredere culturele context van deze plant, werp dan een blik op het artikel over de geschiedenis van kava en het stuk over hoe je kava bereidt op een manier die dicht bij de traditionele methode blijft. Meer over de plant zelf en zijn cultivars vind je op de pagina gewijd aan kavacultivars.