Historia kavy: od Vanuatu po ceremonie Pacyfiku

2021-02-20 · 5 min czytania

Redakcja kava.fyi · Ostatnia aktualizacja: 20 lutego 2021

Mężczyźni przy tanoa, fotografia archiwalna z Fidżi

Kava jest jedną z niewielu roślin uprawnych, których cała historia rozegrała się na wyspach Pacyfiku. Nauka wskazuje na północne Vanuatu jako miejsce jej udomowienia, a legendy z Tonga, Hawajów i Samoa opowiadają o niej jako o darze bogów lub owocu ofiary. Poniżej porządkujemy to, co wiadomo z badań, i to, co przetrwało w tradycji ustnej.

Skąd pochodzi kava: badania Vincenta Lebota

Najważniejsze prace o pochodzeniu kavy wyszły spod ręki francuskiego agronoma Vincenta Lebota. Jego analizy izoenzymów i chemotypów wykazały, że Piper methysticum nie jest odrębnym gatunkiem w sensie biologicznym, lecz zbiorem jałowych kultywarów wyselekcjonowanych z mutantów somatycznych dzikiego pieprzu Piper wichmannii. Najbliższy dzikiemu przodkowi profil enzymatyczny znaleziono właśnie na Vanuatu, co wzmocniło hipotezę, że tam zaczęła się uprawa. W artykule z 2004 roku Lebot i Siméoni piszą wprost, że to rolnicy z północnej części Vanuatu jako pierwsi wybrali tę roślinę do rozmnażania wegetatywnego, a stamtąd kultywary rozeszły się na wschód do Polinezji oraz na zachód do Nowej Gwinei i Mikronezji.

Ponieważ kava nie wydaje żywotnych nasion, nie mogła krzyżować się i tworzyć nowych odmian w naturalny sposób. Cała różnorodność, jaką dziś obserwujemy, wynika z tego, że rolnicy przez pokolenia wybierali i rozmnażali mutanty o pożądanych cechach. Poradnik Sekretariatu Wspólnoty Pacyfiku z 2001 roku ocenia, że udomowienie nastąpiło około 3000 lat temu, i podaje liczbę kultywarów w poszczególnych krajach: 80 na Vanuatu, 13 na Hawajach, 12 na Fidżi, 7 na Tonga i 6 na Samoa. Największą różnorodność ma więc miejsce, gdzie wszystko się zaczęło. Profil rośliny opracowany dla programu agroleśnictwa wysp Pacyfiku cytuje wcześniejszą pracę Lebota z 1997 roku, według której liczba gatunków pieprzu wskazuje na Melanezję (Nową Gwineę, Wyspy Salomona lub Vanuatu) jako obszar pochodzenia, i dodaje, że wszystkie kultywary mogą wywodzić się od jednej rośliny przodka z północnego Vanuatu. Ten sam profil odnotowuje, że po kontakcie z Europejczykami kava rozprzestrzeniła się w tropikach całego świata, ale większość zbiorów nadal pochodzi z Vanuatu, Fidżi, Papui-Nowej Gwinei, Samoa, Tonga, Pohnpei i Hawajów. Rozmieszczenie upraw pokazuje nasza mapa kavy.

Skąd wzięła się nazwa

Słowo „kava” pochodzi z języków tongańskiego i markiskiego, w których oznacza „gorzki”. Językoznawcy wywodzą je z praoceanicznego rdzenia *kawaR, odnoszącego się do gorzkiego korzenia. W różnych częściach Pacyfiku roślina nosi pokrewne nazwy: ʻawa na Hawajach, ʻava na Samoa, yaqona na Fidżi i sakau na Pohnpei. Łacińska nazwa Piper methysticum łączy słowo „pieprz” ze zlatynizowanym greckim „odurzający”, czyli dosłownie „pieprz odurzający”.

Europejczycy poznają kavę

Pierwszy szczegółowy opis rośliny sporządził Georg Forster, przyrodnik towarzyszący Jamesowi Cookowi w jego drugiej wyprawie (1772 do 1775). W 1786 roku Forster nadał jej nazwę Piper methysticum. Profil rośliny opracowany przez Uniwersytet Oksfordzki podkreśla, że z ponad 200 znanych dziś kultywarów wszystkie są jałowe i muszą być rozmnażane z sadzonek.

Legendy o pochodzeniu

Tonga: Kavaʻonau i trzcina cukrowa

Najbardziej znana legenda pochodzi z Tonga. Na wyspie ʻEueiki w czasie głodu mieszkało starsze małżeństwo, Fevanga i Fefafa, z córką Kavaʻonau. Gdy wyspę odwiedził dziesiąty Tuʻi Tonga, władca Momo, rodzice nie mieli czym go ugościć i złożyli w ofierze własną córkę. Z jej grobu wyrosły dwie rośliny: kava u głowy i trzcina cukrowa u stóp. Para zauważyła, że mysz, która skubała kavę, stawała się odurzona, a po zjedzeniu trzciny odzyskiwała energię. Wódz Lōʻau miał zanieść obie rośliny na dwór Tuʻi Tonga i ustanowić ceremonię kavy na pamiątkę ofiary.

Hawaje: kto mógł pić ʻawa

Zapis Margaret Titcomb z 1948 roku, opracowany z pomocą Mary Kawena Pukui, pokazuje, że na Hawajach dostęp do ʻawa był stopniowany. Rzadsze odmiany zarezerwowano dla wodzów, a lud mógł używać tylko najpospolitszej. Kapłani pili ʻawa ceremonialnie, zwykli ludzie po pracy, dla odprężenia. Podczas ceremonii przygotowywano po jednej czarce na uczestnika, a największym zaszczytem była ostatnia czarka, przeznaczona dla najwyższego rangą wodza. Hawajczycy rozróżniali co najmniej 13 kultywarów, a ʻawa piły zarówno osoby z różnych warstw społecznych, jak i kobiety, co nie było regułą na innych wyspach.

Pohnpei: sakau i kora hibiskusa

Na Pohnpei w Mikronezji kava nazywa się sakau. Tamtejsza tradycja odróżnia się sposobem przygotowania: rozbity korzeń miesza się z włóknistą korą hibiskusa (Hibiscus tiliaceus) przed wyciśnięciem napoju.

Ceremonie i hierarchia

W wielu społecznościach Pacyfiku kolejność picia odzwierciedla porządek społeczny. Na Tonga ceremonia taumafa kava odbywa się tylko wtedy, gdy przewodniczy jej król; zasiada on u szczytu kręgu (ʻolovaha), a dwóch nobliwych nie może siedzieć obok siebie, zawsze rozdziela ich mówca lub wódz niższej rangi. Na Samoa napój przygotowuje grupa zwana ʻaumaga, podaje go tautuaʻava, a kolejność wyznacza tufaʻava: pierwszy pije najwyższy rangą wódz gości, potem najwyższy wódz gospodarzy, a dalej według rangi. Na Fidżi gość przynosi kavę wodzowi wioski w ceremonii sevusevu, będącej gestem dobrej woli i wdzięczności za gościnę. Na Vanuatu kavę pije się tradycyjnie wieczorem w nakamalu, wiejskim domu spotkań, w wielu regionach dostępnym tylko dla mężczyzn. O tym, jak dziś przygotowuje się napój, piszemy w przewodniku po przygotowaniu oraz w tekście jak przygotować kavę.

Od rytuału do rośliny uprawnej

Przez większość swojej historii kava była rośliną ceremonialną i domową. Poradnik Sekretariatu Wspólnoty Pacyfiku odnotowuje, że w ostatnich dekadach stała się ważną rośliną towarową, sprzedawaną zarówno na rynkach lokalnych, jak i na eksport. Vanuatu odpowiedziało na to ustawą o kavie z 2002 roku, która chroni odmiany szlachetne i reguluje wywóz; przegląd Teschke i współautorów z 2011 roku omawia ją w kontekście europejskich ograniczeń z początku wieku. O tym, jak wygląda dziś uprawa i przetwarzanie, piszemy w artykule jak uprawia się kavę. Historia kavy trwa więc nadal: od korzenia wybranego przez rolnika z północnego Vanuatu do rośliny, której jakość definiują dziś normy i ustawy.